حجتالاسلام و المسلمین صالحی با تأکید بر اینکه دعای دوم صحیفه سجادیه، دائرة المعارفی فشرده از زندگانی و صفات رسول الله (ص) است، گفت: امام سجاد (ع) در دوران خفقان پس از عاشورا، با محوریت بخشیدن به «صلوات کامل» بر پیامبر و اهل بیت ایشان (ع)، راه نجات امت را تمسک به ثقلین تبیین میکند.
صحیفه سجادیه، به عنوان یکی از اصیلترین متون دعایی شیعه، نه تنها کتاب نیایش، بلکه رسالهای در روانشناسی معنوی است که راههای دستیابی به آرامش وجودی را با ژرفترین بیان ترسیم میکند. در این نوشتار به جنبههای آرامشبخش این دعاها توجه شده است. در بحرانها و تلاطم ایام پناهبردن به جملات شفابخش این دعاها روزنهای به آرامش است.
صحیفه سجادیه کتابی است حاوی مجموعهای از ادعیه منسوب به امام سجاد (ع) که پس از قرآن کریم و کتاب نهج البلاغه از ارزشمندترین معارف الهی محسوب میشود و به همین علت لقب “اخت القرآن” را نیز به آن داده اند. حضرت سجاد علیه السلام پس از واقعه کربلا و محدودیتهای اعمال شما برای جلوگیری از بیان حقایق، از زبان دعا برای راهنمایی انسان و پرداخت و اقدام به ارائه رهنمودهای ارزشمندی کرد که بسیاری از دانشمندان بزرگ را مورد تحیر قرار داده است.
چهاردهمین دعا از مجموعه دعاهای صحیفه سجادیه از امام سجاد (علیه السلام)، در ۱۶ فراز تنظیم شده که درباره دادخواهی از ستمگران و ستمی است که به حضرت وارد شده است.
حتماً برای شما هم پیش آمده؛ ساعت دو نیمهشب است، همه خوابند، اما مغز شما در حال پخش کردن فیلمی تکراری از اتفاقی که سه سال پیش افتاده. آن حرفی که پنج سال پیش زدید، آن فرصتی که پارسال از دست دادید، یا آن فاجعهای که شاید ماه آینده رخ دهد. آشناست، نه؟ روانشناسها به این حالت "نشخوار فکری" میگوید. اما نکتۀ جالب اینجاست که قرنها پیش، نهجالبلاغه، نسخهای برای این وضعیت پیچیده که علم روانشناسی امروز هم آن را تایید میکند.
پایداری دولت، نه با تکیه بر اطرافیان پرادعا، بلکه با حمایت قلبی مردمی که نگهبانان کشورند، تضمین میشود.
در سال ۶۲۲ قبل از میلاد، کاهنی در معبد اورشلیم مدعی کشف کتاب شریعت گمشده میشود - پس از سه قرن غیبت کامل. این بازیابی شگفتانگیز، آغاز داستانی پرتناقض است که اصالت تورات امروزی را زیر سؤال میبرد و مسیر گمشدنها و بازیافتهای مشکوک یک کتاب آسمانی را روایت میکند.
امام علی (ع) به مالک تأکید میکنند نگاه او به آبادانی باید عمیقتر و جدیتر از نگاهش به دریافت مالیات باشد.
امام علی(ع) شخصاً به بازارها میرفت و بر قیمتها و رفتار تجار نظارت میکرد و از کارگزاران خود میخواست که گزارشهای دقیق از وضعیت مردم ارائه دهند.
در پاسخ به شبهه رهبانیت در نهجالبلاغه، این متن نشان میدهد که مذمت دنیا در کلام امیرالمؤمنین(ع) نه دعوت به گوشهنشینی، بلکه هشدار نسبت به دلبستگی کور به متاع فانی است. نهجالبلاغه با تکیه بر قرآن و سنت نبوی، دنیا را ابزار تعالی انسان میداند نه هدف نهایی زندگی.
خطبه اول نهجالبلاغه، به تعبیر حجتالاسلام والمسلمین صبرآمیز، همان «فاتحةالکتاب» حکمت علوی است؛ خطبهای که با حمد خداوند آغاز میشود و انسان را از شناخت نعمتها تا فهم جایگاه خود در هستی و مسیر بندگی رهنمون میسازد.
حجتالاسلام ابراهیم لشنی زند با تفسیر حکمت ۵۸ نهجالبلاغه گفت: مال، عامل اصلی تحریک شهوت و زمینهساز افراط و تفریط نفس است. وی قناعت را حیات طیبه و تنها راه مهار تمایلات نفسانی دانست.
امیرالمؤمنین علیهالسلام قرنها پیش، نکاتی را درباره رفتار با همسر، فرزند و دیگر اعضای خانواده بیان کردهاند که امروز روانشناسی خانواده آنها را تأیید میکند. مهربانی، کنترل خشم، و پرورش نقاط قوت، پایههای یک زندگی خانوادگی سالم و پایدار هستند.
هشدار تاریخ ساز امام علی(ع) در نهجالبلاغه درباره جامعهای که مسئولیتهایش را فراموش میکند: «اگر امر به معروف و نهی از منکر را رها کنید، بدترین شما بر شما حاکم میشوند و دعاهایتان بیپاسخ میماند.»
در دنیایی که شتاب تصمیمگیری گاه بر تعمق و تدبیر پیشی میگیرد، نادیدهگرفتن تجربه سالخوردگان به یکی از چالشهای اجتماعی تبدیل شده است؛ در حالی که پیوند خردِ برخاسته از سالها آزمون و خطا با توان و انگیزه جوانان، میتواند مسیر پیشرفت فردی و جمعی را روشنتر و خطاهای آینده را کمتر کند.
امیرالمؤمنین علی(ع) در خطبه ۱۷۸ نهجالبلاغه با هشدار نسبت به فریبندگی دنیا و پیامدهای گناه، زوال نعمتها و نزول بلاها را نتیجه انحراف انسان از مسیر الهی میداند و تأکید میکند که بازگشت صادقانه به درگاه خداوند و دعایی برخاسته از دل، مهمترین راه رفع بلاها و اصلاح امور فردی و اجتماعی است.
تقوا، حصار نیست که انسان را محدود کند، بلکه نظامی از آگاهی و انتخاب است. فرد متّقی از روی ترس عمل نمیکند، بلکه بر پایه شناختش از خیر و شر تصمیم میگیرد.
نعمت، همواره نیازمند مراقبت است. هر نعمتی که انسان را از خدا غافل کند، در واقع نقمت است. اگر دیدیم که پس از معصیت، راه رزق و نعمت همچنان باز است، باید بیش از پیش استغفار کنیم؛ چراکه شاید آن نعمت، آزمایش پایانی باشد.
نهج البلاغه، گنجینهای از فصاحت، بلاغت و حکمت حضرت علی (ع) است؛ هر خطبهای در این کتاب مانند جواهری درخشان، با مفاهیم عمیق دینی و قدرت بینظیر کلام، دلها را روشن و اندیشهها را به تحیر وا میدارد. انتخاب زیباترین خطبه شاید کاری ناممکن باشد، اما خطبههای شقشقیه، غراء، اشباح، قاصعه و متقین جلوهای از اوج بلاغت و اثرگذاری سخن آن حضرت را به نمایش میگذارند.
گاهی انسان بیآنکه کاری سنگین انجام داده باشد، احساس خستگی میکند؛ خستگیای که نه با خواب برطرف میشود و نه با تفریح. این همان ملال قلبی است؛ حقیقتی که امیرالمؤمنین علی(ع) از آن پرده برداشته و راه شفای آن را در «حکمتهای بدیع» نشان داده است.
برخورد سخت امام علی علیهالسلام با کارگزاران خائن گویای آنست که عدالت درباره نزدیکان و منصوبین باید شدیدتر اجرا شود تا الگویی برای کل سیستم اداری باشد تا همه بدانند نزدیکی به قدرت، مصونیتی در برابر اجرای احکام ایجاد نمیکند.
در بخشی از نامه ۲۵ نهجالبلاغه، امیرالمؤمنین علی (ع) دستورالعملی دقیق برای جمعآوری و انتقال حیوانات زکات صادر کردهاند که قرنها از قوانین امروزی حقوق حیوانات پیشی گرفته است.
امام علی(ع) در نامهای به «زیاد» سفارش کردند: اسراف را رها کن، از امروز به فکر فردا باش و از تکبر بپرهیز. ایشان تأکید کردند که انسان تنها بر اساس اعمالش پاداش میگیرد.
زندگی یک رقابت مداوم با زمان است. اگر تمام تلاش خود را صرف به دست آوردن زمان و تحقق همهی آرزوها کنیم، به خستگی مفرط میرسیم. اما اگر کاملاً غافل باشیم، در حسرت فرصتهای از دست رفته میمانیم.
در خطبه چهلویکم نهجالبلاغه، امامعلیعلیهالسلام با اشارهای تند و هشداردهنده،حیلهگریوعهدشکنی را آفت بزرگ جوامع میخوانند و اعلام میکنند که جامعهای که زیرکی را با فریبکاری اشتباه میگیرد، از حقیقت صدق و وفاداری دور مانده است؛فضائلی که به باور امام، سپر انسان در برابر سقوط اخلاقی و ضمانت پایبندی به عهد الهی و انسانیهستند.
هر دلی که در این ایام سخت با بخشش ما به نرمی گراید و کانون هر خانهای که با اندک انفاق ما به گرمایی دوباره دست یابد، در حقیقت، سرمایهای ارزشمند برای فردای ما اندوخته است.
حکمت امیرالمؤمنین علیهالسلام گویای آن است که بسیاری از بیماریها دورانی دارد که با پایان دورانش خود به خود دفع میشود.
دعای امام سجاد: اى خداى من اگر در پيشگاه تو بگريم تا پلکهاى چشمانم بيافتد، و به آواز بلند بنالم تا صدايم قطع گردد، و در برابر تو بايستم تا پاهايم ورم كند.... با اين رفتارها سزاوار از بين بردن گناهى از گناهانم نمیگردم.
آیتالله عبدالله جوادی آملی از مراجع تقلید، نهجالبلاغه را کتاب تفسیر جامع و ماندگار قرآن کریم دانست و بر ضرورت آبرومندی، وحدت و دوری از باطل در جامعه اسلامی تأکید کرد.
شیعیان، همواره صحیفۀ سجادیه را همچون یک منبع اصیل اندیشۀ اسلامی تلقی کردهاند. بهسبب همین توجه گسترده، نسخههای مختلف و شروح و ترجمههای صحیفه را میتوان در مناطق مختلف شیعهنشین مشاهده کرد.