در نگارگری ایرانی، مسجد فقط یک بنا نیست؛ گاهی صحنه یک روایت، گاهی نشانهای از جهان معنوی و گاهی عنصری برای شکلدادن به فضای تصویر است. از نسخههای نفیس دوره تیموری و صفوی تا نگارههای مذهبی و ادبی، معماری مسجد با گنبد، مناره، محراب و کاشیکاریهای رنگارنگ، بخشی از زبان تصویری هنرمندان ایرانی شده است. بررسی این نگارهها نشان میدهد که مسجد چگونه از یک فضای معماری به عنصری روایی و نمادین در هنر ایرانی تبدیل شده است.
حضرت آیت الله شهید سیدعلی خامنهای به استفتائی پیرامون «همسایه مسجد و معیار تشخیص آن» پاسخ گفتهاند.
پایان ماههای سوگواری محرم و صفر و فرارسیدن ماه ربیعالاول، در فرهنگ عامه ایرانیان نقطه عطفی در تغییر مناسبات اجتماعی و آیینها و آداب و رسوم بوده است؛ گذر از دو ماه سوگواری و ورود به ماهی که در باور عمومی گشایش و شادمانی به دنبال دارد، با آداب و رسومی همراه است که البته بخشی از آنها در گذر زمان ارتباط تنگاتنگی با خرافه نیز پیدا کردهاند.
بسیاری از جوانان امروز گمان میکنند باید میان زندگی مدرن و هویت دینی یکی را انتخاب کنند، اما تجربه زیسته نسل جدید و مرور دقیق معارف اسلامی نشان میدهد این دوگانه، بیشتر یک خطای رسانهای است تا یک واقعیت اجتماعی.
مسجدی در ایالت ایلینوی امریکا با هدف رفع تصورات غلط درباره اسلام درهایش را به روی غیرمسلمانان گشود تا از طریق گفتگو و شناخت مستقیم، برداشتهای نادرست به ویژه درباره حجاب و زنان را برطرف کند.
در شهرهای جدید، خانهها نزدیکتر شدهاند، اما آدمها از هم دورتر. این تناقض، یکی از مهمترین نشانههای دگرگونی زندگی شهری است؛ دگرگونیای که مسجد را نیز از جایگاه تاریخیاش دور کرده است.
یکی از بناهای تاریخی و قدیمی محله اودلاجان مسجدکاظمیه است. بنای اولیه این مسجد در قبل یک کاروانسرا بود که بعدها تخریب و به جایش مسجد ساخته شد.
حضرت آیت الله شهید سیدعلی خامنهای به استفتائی پیرامون «زمین اضافه شده به مسجد» پاسخ گفتهاند.
شهید آیتالله مرتضی مطهری با درک عمیق از جایگاه تاریخی مسجد و منبر در جامعه اسلامی، در دهه ۵۰ شمسی از این ظرفیت برای روشنگری دینی و سیاسی بهره گرفت؛ حضوری که مساجد مهم تهران را به کانونی برای آگاهیبخشی به نسل جوان تبدیل کرد و در نهایت واکنش و محدودیتهای ساواک از جمله ممنوعالمنبری این متفکر اسلامی را در پی داشت.
در ترکیه، بنایی تاریخی با منارهای کج، نهتنها جلوهای کمنظیر از هنر معماری اسلامی است که مقاومتش در برابر زلزلههای شدید، توجه مهندسان و پژوهشگران را به خود جلب کرده است.
تا زمانی که مساجد به هستههای مقاومت و کانونهای تپندهی تربیتی تبدیل نشوند حقانیت ایدهی شهید را درک نکردیم.
با فرارسیدن ماه مبارک رمضان، مساجد استان کردستان بار دیگر به کانونهای نور، نیایش و ترویج معارف قرآنی تبدیل میشوند؛ فضاهایی که در آن تلاوت وحی، حلقههای معرفتی و همدلی اجتماعی، روح تازهای در زندگی مردم میدمد.
در دوره ناصری چند مسجد با معماری خاص و منحصربهفرد در محله اودلاجان ساخته شد و مسجد آغابهرام در خیابان پامنار در زمره این مساجد قرار دارد. مسجدی که شهرتش را مدیون امامت جماعت آیتالله کاشانی است.
امسال که به گفته رئیس ستاد مرکزی اعتکاف کشور ۸۰ درصد از معتکفان را جوانان تشکیل میدادند، ۱۵۰ نوجوان در این وانفسای دنیاگرایی و غفلت، مشغول تمرین بندگی در مسجد سپسهالار قدیم تهران بودند.
اعتکاف فرصتی برای خودسازی و تقویت معنویت است که در آن عبادت فردی و خدمت اجتماعی مکملاند، اما اولویت با حفظ برنامه عبادی و محدود کردن خدمات به امور ضروری است.
کانون فرهنگی تخصصی خواهران حضرت زهرا(س) با برنامه های مختلف که با مشارکت فعال خود دختران مسجدی و خانوادههای آنها اجرا میشود توانسته به واقع مسجد را به خانه دوم بچههای روستا تبدیل کند.
پیوند عمیق مسجد با معنویت، اجتماع و مقاومت، این نهاد را به یکی از مؤثرترین بسترهای شکلدهی به سرمایه اجتماعی و هویت جمعی در جوامع اسلامی تبدیل کرده است؛ نقشی که امروز بیش از گذشته به آن نیاز داریم.
برخی این سوال را مطرح میکنند که اگر دینی از فردی برگردن داشته باشیم و بخواهیم آن را به عنوان رد مظالم پرداخت کنیم، میتوان به مسجد، حسینیه یا هیأتهای مذهبی داد؟
مسجد اردبیلیهای چالهحصار از جملۀ مساجد معتبر محلۀ سنگلج به شمار میآمد. آقا سید محمد طباطبایی، روحانی مشروطهخواه، در ایام جوانی امام جماعت این مسجد بود و در آنجا مجالس وعظ بر پا میکرد.
کلیسای قدیمی لیندیسفارن در هوبارت استرالیا که ماهها خاموش و بلااستفاده مانده بود، اکنون با ابتکار جامعه مسلمانان این شهر در مسیر تبدیلشدن به مسجدی تازه قرار گرفته است.
مسجد جامع «بیتالمعمور» در لاکشمیپور بنگلادش، با فرمی متفاوت و فضایی سیال، به نمادی تازه در این منطقه بدل شده است؛ بنایی که با تکیه بر سادگی، نور طبیعی و ارتباط با عناصر محیطی، تجربهای آرام و تأملبرانگیز از عبادت را برای نمازگزاران رقم میزند.
یک کوزه سفالی غیرمنتظره حاوی ۲۵۴ سکه باستانی در ویرانههای مسجد خیرکی کشف شد که موجی از کنجکاوی را در مورد این معمای باستانشناسی برانگیخت.
مسجد آشاقی گوهرآغا (مسجد گوهر آغای پایینی)، یکی از مهمترین نمادهای مذهبی و معماری شوشا، نخستین مسجدی است که با کمک مالی گوهرآغا، دختر ابراهیمخان، در قرن نوزدهم ساخته شد. این مسجد که در تاریخ شوشا جایگاهی ویژه دارد، در دوران اشغال دچار تخریب شد اما پس از آزادسازی شهر مرمت و احیا شده است.
توجه دقیق به نقش مسجد در تعلیم و تربیت ابتدا مستلزم مطالعه کارکرد تاریخی و یا نگاه تاریخی به نقش مسجد در تعلیم و تربیت و آموزش است.
هنگ کنگ به عنوان نقطه تلاقی شرق و غرب شناخته میشود و فرهنگ آن ترکیبی از میراث چینی و میراث استعمار بریتانیاست.
مسجد مرکزی جارکنت، بنایی کمنظیر از قرن نوزدهم و یکی از جاذبهها قزاقستان با معماری منحصربهفرد چینی-اویغوری، سازه چوبی بدون حتی یک میخ و تاریخچهای پیوندخورده با جاده ابریشم، همچنان نگاه گردشگران جهان را به خود جلب میکند.
مسجد «جبرئیل» در محله حشمتیه، محلهای که اکثر ساکنان آن را هموطنان ارامنه تشکیل میدهند، به همت نمازگزارانش به یک پایگاه مهم فرهنگی و تربیتی در این محله تبدیل شده است.
در میان شش مکانی که طبق روایت امام صادق(ع) خداوند از پهنه زمین برگزیده، مسجد جایگاهی دارد که آن را همسنگ حرمی چون کعبه و قتلگاه شهیدان قرار میدهد. روایتی که نقش اجتماعی مسجد در امروز ما را دوباره برجسته میسازد.
در دل کوچههای باریک شهر قدیمی دربِنت، جایی که دیوارهای سنگی از تاریخ نفس میکشند و زمان آرامتر جریان دارد، مسجد کوچکی قرار گرفته که شاید در نگاه نخست در ازدحام بناهای تاریخی شهر به چشم نیاید؛ اما همین گمنامی، رازآلودگی و جایگاه خاص آن را دوچندان کرده است. مسجد فاطمهالزهرا(س) یکی از معدود مساجد روسیه است که به نام بانوی بزرگ اسلام نامگذاری شده و در سکوت کوچهای بنبست، همچنان شمعی کوچک اما پایدار از هویت شیعی این شهر کهن را روشن نگه داشته است.
مساجد مزین به نام فاطمه زهرا(س) در کشورهای جهان که هر کدام غربتی دارند.