قدرت پنهان زنان در سرمایه اجتماعی

مبلغ – سرویس زن مسلمان: در بسیاری از محله‌ها، تغییرهای اجتماعی بزرگ نه از جلسات رسمی و نهادهای بزرگ، بلکه از جمع‌های کوچک و صمیمی شروع می‌شود. گاهی چند مادر در یک مدرسه، چند زن در یک مسجد یا چند همسایه در یک ساختمان تصمیم می‌گیرند کاری برای محله خود انجام دهند. همین تصمیم‌های ساده در طول زمان به شبکه‌هایی از اعتماد، همکاری و همیاری تبدیل می‌شود؛ چیزی که جامعه‌شناسان آن را سرمایه اجتماعی می‌نامند.

سرمایه اجتماعی به زبان ساده یعنی مجموعه‌ای از روابط انسانی، اعتماد متقابل و همکاری‌هایی که به جامعه کمک می‌کند مشکلات خود را راحت‌تر حل کند. در شکل‌گیری این سرمایه، زنان نقش بسیار مهمی دارند؛ نقشی که اغلب کمتر دیده می‌شود اما اثر آن در زندگی اجتماعی بسیار گسترده است.

 وقتی یک آشپزخانه کوچک تبدیل به شبکه‌ای از کمک می‌شود

در سال‌های اخیر در بسیاری از شهرها گروه‌هایی از زنان شکل گرفته‌اند که به صورت داوطلبانه برای نیازمندان غذا تهیه می‌کنند. این گروه‌ها گاهی از یک آشپزخانه کوچک در یک خانه شروع شده‌اند. چند نفر از زنان محله هر هفته جمع می‌شوند، غذا می‌پزند و آن را میان خانواده‌های نیازمند توزیع می‌کنند.

نمونه‌ای از این فعالیت‌ها در بسیاری از محله‌های تهران، مشهد، قم و شهرهای دیگر دیده می‌شود. برخی از این گروه‌ها در ایام کرونا فعالیت خود را گسترش دادند. زمانی که بسیاری از خانواده‌ها با مشکلات اقتصادی روبه‌رو شدند، همین گروه‌های کوچک توانستند شبکه‌ای گسترده از کمک‌رسانی ایجاد کنند. زنان با هماهنگی در پیام‌رسان‌ها، تهیه مواد غذایی، پخت غذا و توزیع آن، نوعی همبستگی اجتماعی ایجاد کردند که تاثیر آن فراتر از کمک مالی بود؛ آن‌ها حس همدلی و همراهی را در جامعه تقویت کردند.

 مادران مدرسه و شکل‌گیری اعتماد اجتماعی

یکی از عرصه‌های مهم مشارکت اجتماعی زنان، فضای مدرسه است. در بسیاری از مدارس، مادران دانش‌آموزان نقش فعالی در برنامه‌های فرهنگی، خیریه و تربیتی دارند. آن‌ها با برگزاری بازارچه‌های خیریه، جمع‌آوری کمک برای دانش‌آموزان نیازمند یا برگزاری برنامه‌های فرهنگی، شبکه‌ای از همکاری میان خانواده‌ها ایجاد می‌کنند.

برای مثال در برخی مدارس، مادران داوطلب گروه‌هایی تشکیل داده‌اند که هزینه تحصیل دانش‌آموزان کم‌برخوردار را تأمین می‌کنند. این اقدام نه تنها به یک دانش‌آموز کمک می‌کند، بلکه حس مسئولیت اجتماعی را در میان خانواده‌ها گسترش می‌دهد. کودکانی که در چنین فضایی رشد می‌کنند، مفهوم همدلی و همکاری را در عمل می‌بینند.

 تجربه زنان در فعالیت‌های جهادی و بحران‌ها

در بحران‌های اجتماعی و طبیعی نیز نقش زنان در تقویت سرمایه اجتماعی بسیار پررنگ است. در جریان برخی سیل‌ها و زلزله‌های سال‌های گذشته، حضور زنان در گروه‌های مردمی و جهادی به شکل قابل توجهی دیده شد. آن‌ها در جمع‌آوری کمک‌های مردمی، بسته‌بندی اقلام، تهیه غذا و حتی مدیریت برخی فعالیت‌های امدادی نقش داشتند.

در جریان زلزله کرمانشاه، گروه‌های زیادی از زنان داوطلب در شهرهای مختلف کمپین‌هایی برای جمع‌آوری کمک تشکیل دادند. برخی از این گروه‌ها با استفاده از شبکه‌های اجتماعی توانستند کمک‌های مردمی را سازماندهی کنند و به مناطق آسیب‌دیده برسانند. در چنین شرایطی، شبکه‌های ارتباطی که زنان در محله‌ها و میان خانواده‌ها ایجاد کرده بودند، به سرعت فعال شد و روند کمک‌رسانی را تسهیل کرد.

 فعالیت‌های فرهنگی؛ سرمایه‌ای برای آینده جامعه

سرمایه اجتماعی تنها به کمک‌های مالی محدود نمی‌شود. بسیاری از زنان در حوزه‌های فرهنگی نیز نقش مهمی در تقویت انسجام اجتماعی دارند. برگزاری جلسات کتاب‌خوانی، کلاس‌های آموزشی برای کودکان محله، حلقه‌های فرهنگی در مساجد یا برنامه‌های تربیتی برای نوجوانان، نمونه‌هایی از این فعالیت‌هاست.

در برخی محله‌ها، زنان داوطلب کلاس‌های رایگان برای دانش‌آموزان کم‌برخوردار برگزار می‌کنند. آن‌ها با آموزش دروس مدرسه یا مهارت‌های زندگی، فرصت‌های بیشتری برای رشد این کودکان فراهم می‌کنند. این نوع فعالیت‌ها در ظاهر ساده به نظر می‌رسد، اما در بلندمدت می‌تواند تأثیر عمیقی بر آینده اجتماعی یک محله بگذارد.

 شبکه‌های زنانه در فضای مجازی

با گسترش شبکه‌های اجتماعی، شکل تازه‌ای از مشارکت اجتماعی زنان نیز شکل گرفته است. امروز بسیاری از پویش‌های مردمی ابتدا در فضای مجازی آغاز می‌شوند. گروه‌های آنلاین زنان برای کمک به بیماران نیازمند، تأمین هزینه درمان یا حمایت از خانواده‌های آسیب‌پذیر نمونه‌ای از این تجربه‌هاست.

برای مثال در سال‌های اخیر پویش‌های متعددی در شبکه‌های اجتماعی برای تأمین جهیزیه خانواده‌های نیازمند شکل گرفته است. بسیاری از این پویش‌ها توسط زنان اداره می‌شود. آن‌ها با انتشار فراخوان، جذب کمک‌های مردمی و شفاف‌سازی روند هزینه‌کرد، توانسته‌اند اعتماد عمومی را جلب کنند.

این اعتماد همان چیزی است که جامعه‌شناسان از آن به عنوان ستون اصلی سرمایه اجتماعی یاد می‌کنند. هرچه شبکه‌های اعتماد در جامعه قوی‌تر باشد، همکاری میان مردم نیز آسان‌تر شکل می‌گیرد.

 سرمایه‌ای که دیده نمی‌شود اما جامعه را نگه می‌دارد

یکی از ویژگی‌های فعالیت‌های اجتماعی زنان این است که اغلب بدون هیاهوی رسانه‌ای انجام می‌شود. بسیاری از این کارها در سکوت و بدون انتظار دیده شدن صورت می‌گیرد. اما همین فعالیت‌های کوچک در مجموع ساختاری از اعتماد و همبستگی ایجاد می‌کند که جامعه را در برابر بحران‌ها مقاوم‌تر می‌سازد.

وقتی در یک محله مردم یکدیگر را می‌شناسند، به هم اعتماد دارند و آماده کمک به هم هستند، حل مشکلات نیز آسان‌تر می‌شود. در شکل‌گیری چنین فضایی، زنان به دلیل ارتباط گسترده با خانواده‌ها، مدارس، مساجد و شبکه‌های محلی نقش کلیدی دارند.

قدرت پنهان زنان در سرمایه اجتماعی دقیقا در همین نقطه معنا پیدا می‌کند؛ قدرتی که نه در سخنرانی‌های رسمی، بلکه در روابط انسانی، همدلی و همکاری روزمره شکل می‌گیرد و جامعه را از درون به هم پیوند می‌دهد.