نسخه علوی برای نجات از زلزله شایعات؛ وقتی سکوت هوشمندانه قوی‌تر از توئیت‌زدن می‌شود

مبلغ – سرویس یاد:  در دنیای امروز که هر گوشی هوشمند به یک رسانه تبدیل شده و هر فرد خود را در جایگاه تحلیلگر سیاسی، اقتصادی و اجتماعی می‌بیند، جامعه با پدیده‌ای به نام انفجار اطلاعات روبرو است. این حجم انبوه از کلمات که بدون فیلتر و تامل در فضای مجازی منتشر می‌شوند، فضایی را ایجاد کرده‌اند که در آن حقیقت به راحتی ذبح می‌شود. امیرالمؤمنین علی علیه السلام در حکمتی عمیق می‌فرمایند: «اذکروا الله و اقلوا الکلام»؛ یعنی خدا را یاد کنید و سخن را کوتاه نمایید. این پیام دقیقا همان گمشده انسان معاصر در میانه زلزله‌های خبری و شایعاتی است که هر روز بنیان آرامش خانواده‌ها را هدف قرار می‌دهند. اگر به حوادث و التهابات چند سال اخیر در فضای رسانه‌ای نگاه کنیم، می‌بینیم که بخش بزرگی از اضطراب‌های عمومی ناشی از اظهارنظرهای شتاب‌زده و بدون تحقیقی است که در لحظات بحرانی منتشر شده است.

وقتی در میانه یک بحران اقتصادی یا یک تنش سیاسی، بازار شایعات داغ می‌شود، تمایل عجیبی در افراد به وجود می‌آید که حتما چیزی بگویند یا مطلبی را بازنشر کنند. گویی سکوت در این لحظات به معنای عقب ماندن از قافله دانایی است. اما از نگاه دینی و سیره علوی، دقیقا در همین لحظات است که سکوت هوشمندانه به عنوان یک قدرت ظاهر می‌شود. سکوتی که ریشه در ذکر الله دارد. ذکر الله در اینجا به معنای حضور قلب و توجه به این نکته است که خداوند ناظر بر کلمات ماست و هر واژه‌ای که منتشر می‌کنیم، چه در فضای حقیقی و چه در قالب یک توئیت یا استوری، بار حقوقی و شرعی دارد. بسیاری از چهره‌های مشهور یا حتی افراد عادی در سال‌های اخیر با یک توئیت نسنجیده در زمان بحران، بنزین بر آتش تنش‌ها ریخته‌اند و پس از فروکش کردن هیجانات، تنها پشیمانی برای آن‌ها باقی مانده است. این همان جایی است که حضرت علی علیه السلام ما را به تقوای کلام دعوت می‌کند.

تقوای کلام در فضای مجازی به این معناست که انسان پیش از فشردن دکمه ارسال، از خود بپرسد آیا این مطلب بر پایه حق است یا صرفا برای جلب توجه و لایک جمع کردن منتشر می‌شود. در واقع بخش بزرگی از آشفتگی‌های ذهنی جامعه امروز ناشی از همین کثرت کلام بیهوده است. وقتی کلام کم شود، فرصت برای تفکر و ذکر فراهم می‌آید. یاد خدا مانند یک لنگر در طوفان شایعات عمل می‌کند. کسی که قلبش به یاد خدا آرام است، با هر خبر دروغ یا نیمه‌راستی که در گروه‌های خانوادگی یا کانال‌های خبری می‌بیند، دست و پای خود را گم نمی‌کند. او می‌داند که مدیریت جهان به دست قدرت دیگری است و وظیفه او در این میان، صیانت از زبان و قلم خویش است.

اگر بخواهیم این آموزه را در متن زندگی امروز پیاده کنیم، باید به سراغ اصلاح رفتارهای دیجیتال برویم. امروزه شاهد هستیم که حتی در مسائل تخصصی پزشکی یا امنیتی، سیل اظهارنظرهای غیرکارشناسی سرازیر می‌شود. این همان کثرت کلام است که حضرت از آن نهی فرموده‌اند. کثرت کلام باعث می‌شود که حرف‌های حق و کارشناسی هم در میان انبوه مهملات گم شود. در مقابل، سکوت هوشمندانه یعنی صبر کردن تا زمانی که غبارها فرو بنشیند و حقیقت آشکار شود. این رفتار دقیقا برعکس الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی است که کاربر را وادار می‌کنند در لحظه واکنش نشان دهد. اما انسان مومن که پیرو مکتب علوی است، اسیر الگوریتم‌ها نمی‌شود. او مدیریت بحران را از جایی شروع می‌کند که زبانش را مهار کند.

تجربه نشان داده است که در بحران‌های اجتماعی، آن‌هایی که کمتر حرف زده‌اند و بیشتر به تامل و ذکر پرداخته‌اند، تصمیمات درست‌تری گرفته‌اند. برای مثال در ماجراهای مربوط به نوسانات بازار یا حوادث ناگهانی، شایعات مانند ویروس تکثیر می‌شوند. هر کلمه اضافه در این موقعیت می‌تواند به قیمت نابودی سرمایه یک نفر یا ریختن آبروی یک بی‌گناه تمام شود. «اقلوا الکلام» در اینجا یعنی قطع کردن زنجیره انتقال شایعه؛ یعنی اگر مطلبی را مطمئن نیستیم، بازنشر نکنیم. این کم‌گویی نه از روی ناتوانی، بلکه از روی قدرت اراده و ایمان است. یاد خدا در این لحظات به انسان شجاعت می‌دهد که برخلاف جریان آب حرکت کند و وقتی همه در حال فریاد زدن هستند، او سکوت اختیار کند تا حقایق روشن شود.

بسیاری از ناهنجاری‌های اخلاقی که امروز در فضای مجازی شاهد هستیم، ریشه در دوری از همین دو اصل دارد. فحاشی‌ها، قضاوت‌های زودهنگام و تخریب شخصیت‌ها همگی میوه‌های تلخ کثرت کلام و فراموشی یاد خدا هستند. وقتی خدا از محاسبات ذهنی ما حذف شود، زبان به هر سو می‌چرخد و هر چه می‌خواهد می‌گوید. اما اگر ذکر الله در متن زندگی جاری باشد، انسان پیش از بیان هر جمله، ترازوی عدل الهی را پیش چشم می‌آورد. این رویکرد باعث می‌شود که جامعه به سمت عقلانیت حرکت کند. عقلانیت یعنی سنجیده سخن گفتن و به اندازه سخن گفتن.

در سیره بزرگان و عالمان دینی همواره دیده‌ایم که در مواقع فتنه و آشوب، بیش از هر چیز به نماز و دعا و سکوت پناه می‌بردند. این به معنای انفعال نیست، بلکه به معنای بازسازی توان فکری برای اتخاذ بهترین موضع است. در واقع سکوت هوشمندانه خودش یک موضع‌گیری قدرتمند است. پیامی که به جامعه می‌دهد این است که نباید بازیچه دست طراحان شایعه شد. وقتی جامعه‌ای بیاموزد که به هر خبری واکنش نشان ندهد و هر حرفی را تکرار نکند، عملا سلاح شایعه‌سازان را از کار انداخته است. شایعه برای زنده ماندن به زبان‌های پرگو نیاز دارد. اگر کلام کم شود، شایعه هم می‌میرد.

از سوی دیگر، تمرکز بر ذکر الهی باعث افزایش تاب‌آوری اجتماعی می‌شود. امروز اضطراب یکی از بزرگترین چالش‌های بشر است. بخش عمده‌ای از این اضطراب محصول شنیدن و گفتن اخبار منفی و بی‌پایه است. وقتی امیرالمؤمنین می‌فرمایند خدا را یاد کنید، در حقیقت راه درمان این اضطراب را نشان می‌دهند. یاد خدا آرامش‌بخش دل‌هاست و این آرامش مانع از رفتارهای هیجانی در بحران‌ها می‌شود. کسی که با ذکر خدا مانوس است، در فضای مجازی هم با وقار و ادب رفتار می‌کند. او نمی‌گذارد فضای مسموم توئیتر یا اینستاگرام، اخلاق او را تحت تاثیر قرار دهد. او در واقع کنشگر است نه واکنش‌گر. تفاوت بزرگ این دو در این است که کنشگر بر اساس مبانی خود عمل می‌کند اما واکنش‌گر تحت تاثیر جو و محیط است.

مصداق عینی این موضوع را می‌توان در برخورد با چهره‌های مشهور یا همان سلبریتی‌ها دید. گاهی یک حرکت یا سخن از سوی یک چهره معروف، موجی از کلمات را در جامعه ایجاد می‌کند. هزاران نفر شروع به نقد، تمسخر یا دفاع می‌کنند. در این میان چقدر یاد خدا حضور دارد؟ چقدر از این کلمات ضروری است؟ طبق دستور علوی، اگر این کلام کم شود و به جای آن به ریشه‌های اخلاقی ماجرا فکر شود، جامعه دچار قطبی‌سازی‌های کاذب نمی‌شود. بحران‌های امروز ما بیش از آنکه اقتصادی یا سیاسی باشند، بحران‌های اخلاقی و کلامی هستند. ما بیش از حد حرف می‌زنیم و کمتر از حد نیاز فکر و عبادت می‌کنیم.

برای پیاده‌سازی این الگو در زندگی روزمره، می‌توان تمرین‌هایی را شروع کرد. مثلا در روزهایی که یک خبر جنجالی منتشر می‌شود، به مدت چند ساعت از فضای مجازی دور شویم و به جای خواندن کامنت‌های بی‌پایان، به ذکر و مطالعه بپردازیم. این کار باعث می‌شود ذهن از زیر فشار بمباران اطلاعاتی خارج شود و قدرت تحلیل پیدا کند. کم کردن کلام باعث می‌شود که وقتی هم سخنی می‌گوییم، آن سخن گزیده و تاثیرگذار باشد. سخنی که از روی فکر و با یاد خدا باشد، بر دل‌ها می‌نشیند و گره‌گشا خواهد بود.

در پایان باید توجه داشت که جامعه دینی مطلوب امیرالمؤمنین، جامعه‌ای است که در آن آرامش، عقلانیت و معنویت حکمفرماست. رسیدن به چنین جامعه‌ای در عصر رسانه، تنها با مدیریت زبان و قلب میسر است. «اذکروا الله و اقلوا الکلام» یک دستورالعمل جامع برای سبک زندگی دیجیتال است. اگر بتوانیم این فرمول را در خانواده‌ها و نهادهای آموزشی نهادینه کنیم، بسیاری از پرونده‌های قضایی که ناشی از توهین و افتراست، بسته خواهد شد و امنیت روانی به جامعه بازخواهد گشت. سکوت در برابر شایعه، نه نشانه جهل، بلکه نشانه ایمان و تسلط بر نفس است که در دنیای شلوغ امروز، از هر سلاحی کارآمدتر است. ما باید بیاموزیم که قدرت در فریاد زدن نیست، بلکه در گفتار صادقانه، به موقع و اندک است که در بستر یاد الهی شکل گرفته باشد. این مسیر، راه نجات از زلزله‌هایی است که هر روز در فضای مجازی به پا می‌شوند تا آرامش را از زندگی‌های ما بربایند.