لیله المبیت شبی که هجرت با ایثار آغاز شد

لیله المبیت یکی از تعیین کننده ترین شب های آغاز تاریخ اسلام است. شبی که سرنوشت هجرت پیامبر با تصمیمی دشوار و مخاطره آمیز گره خورد و علی بن ابی طالب پذیرفت در بستری بخوابد که مهاجمان گمان می کردند پیامبر در آن آرمیده است. پیامبر مکه را ترک کرد تا مرحله تازه ای از دعوت اسلامی آغاز شود و علی در خانه ماند تا هم خروج او پنهان بماند و هم مسئولیت هایی را که پس از رفتن پیامبر بر زمین مانده بود انجام دهد. از همین رو لیله المبیت فقط داستان نجات پیامبر از یک توطئه نیست بلکه روایتی از ایثار و اعتماد و امانت داری و مسئولیت است و در آستانه ربیع الاول یادآوری می کند که یکی از مهم ترین فصل های تاریخ اسلام نه با یک پیروزی نظامی که با فداکاری یک انسان آغاز شد.

سال های پایانی حضور پیامبر در مکه با افزایش فشار بر مسلمانان همراه بود. مخالفت سران قریش دیگر فقط در تکذیب پیامبر و آزار پیروان او خلاصه نمی شد و به مرحله ای رسیده بود که حذف شخص پیامبر در دستور کار قرار گرفت. قرآن در آیه ۳۰ سوره انفال از توطئه کسانی سخن می گوید که درباره بازداشتن یا کشتن یا بیرون راندن پیامبر تدبیر می کردند. در گزارش های تاریخی نیز آمده است که گروهی از سران قریش تصمیم گرفتند جوانانی از قبایل مختلف در قتل پیامبر مشارکت کنند تا مسئولیت خون او میان قبایل تقسیم شود و بنی هاشم نتواند با یک قبیله مشخص وارد جنگ شود. در چنین شرایطی فرمان هجرت رسید و پیامبر باید مکه را بدون آنکه محاصره کنندگان متوجه خروج او شوند ترک می کرد.

در این نقطه علی بن ابی طالب علیه السلام وارد یکی از مشهورترین صحنه های زندگی خود شد. پیامبر از او خواست در بسترش بخوابد و پوشش او را بر خود بیندازد تا کسانی که خانه را زیر نظر گرفته بودند تصور کنند پیامبر همچنان در خانه حضور دارد. علی علیه السلام  می دانست کسانی که بیرون خانه ایستاده اند برای گفت و گو نیامده اند و تصمیم به قتل گرفته اند. خوابیدن در آن بستر به معنای پذیرفتن احتمالی واقعی برای مرگ بود. ارزش واقعه نیز دقیقا در همین آگاهی نهفته است. ایثار زمانی معنا پیدا می کند که انسان خطر را می شناسد و با وجود آن مسئولیتی را که پذیرفته است رها نمی کند.

شهرت این واقعه به نام لیله المبیت نیز از همین جا آمده است. مبیت به معنای شب را در جایی گذراندن و بیتوته کردن است و این عنوان در سنت اسلامی به شبی اشاره دارد که علی در جای پیامبر خوابید. اما اگر واقعه فقط در همین صحنه متوقف شود بخش دیگری از اهمیت آن نادیده می ماند. علی علیه السلام ماموریت دیگری نیز داشت. پیامبر اموال و امانت هایی از مردم مکه در اختیار داشت و این اموال باید به صاحبانشان بازگردانده می شد. علی پس از خروج پیامبر در مکه ماند تا این کار را انجام دهد و سپس خود به سوی مدینه حرکت کرد.

این بخش از ماجرا شاید یکی از معنادارترین وجوه لیله المبیت باشد. همان مردمی که پیامبر را تحت فشار قرار داده بودند و محیط مکه را برای ادامه زندگی او ناامن کرده بودند برخی اموال خود را نزد او به امانت گذاشته بودند. خروج اضطراری از مکه نیز باعث نشد این حق نادیده گرفته شود. دشمنی دیگران مجوز خیانت نبود. پیامبر باید جان خود را نجات می داد و هجرت می کرد اما امانت مردم همچنان امانت بود و باید بازگردانده می شد. علی نیز علاوه بر پذیرفتن خطر شب هجرت مسئولیت اجرای همین تعهد را بر عهده گرفت. بنابراین لیله المبیت در کنار ایثار یک درس روشن درباره امانت داری دارد و نشان می دهد اخلاق حتی در شرایط تقابل و تهدید نیز تعطیل نمی شود.

در سنت تفسیری اسلامی آیه ۲۰۷ سوره بقره با این واقعه پیوند خورده است. آیه از کسانی سخن می گوید که جان خود را برای به دست آوردن رضایت خدا می بخشند و شماری از مفسران شیعه و اهل سنت این آیه را در ارتباط با فداکاری علی در شب هجرت نقل کرده اند. اهمیت این تعبیر در آن است که عمل علی فقط به عنوان شجاعت جسمانی دیده نمی شود. مسئله اصلی نوع انتخاب انسان است. انسانی که حفظ خود را طبیعی ترین خواسته زندگی می داند در موقعیتی قرار می گیرد که باید میان امنیت شخصی و مسئولیتی بزرگ تر یکی را انتخاب کند و تصمیم می گیرد خود را مقدم نداند.

از این زاویه لیله المبیت یکی از روشن ترین نمونه های مفهوم ایثار در فرهنگ اسلامی است. ایثار یعنی دیگری را در جایی بر خود مقدم داشتن که این تقدم برای انسان هزینه دارد. اگر کاری بدون هزینه باشد دیگر نمی توان به آسانی آن را ایثار نامید. علی در آن شب نه از مالی اضافی گذشت و نه از آسایشی کوچک. آنچه در معرض خطر قرار گرفت جان او بود. با این حال اهمیت واقعه فقط در بزرگی خطر نیست. انگیزه این پذیرش نیز مهم است. او خطری را پذیرفت تا پیامبر بتواند از محاصره خارج شود و مسیری که به آینده جامعه اسلامی منتهی می شد ادامه پیدا کند.

لیله المبیت همچنین روایتی درباره اعتماد است. پیامبر یکی از حساس ترین مراحل هجرت خود را به علی سپرد. این اعتماد فقط به شجاعت او مربوط نبود. ماندن در مکه و بازگرداندن امانت ها نیازمند دقت و وفاداری و توان انجام ماموریت در شرایطی بسیار دشوار بود. علی در آن زمان جوان بود و همین موضوع وجه دیگری از این حادثه را برجسته می کند. یکی از مهم ترین ماموریت های آغاز هجرت به جوانی سپرده شد که آمادگی پذیرفتن مسئولیت و پرداخت هزینه آن را داشت. در این روایت جوانی نه دوره کنار ایستادن و انتظار برای رسیدن فرصت های آینده بلکه دوره حضور در متن یک تصمیم تاریخی است.

هجرت پیامبر پس از آن به یکی از بزرگ ترین نقاط عطف تاریخ اسلام تبدیل شد. با ورود پیامبر به مدینه دوره تازه ای آغاز شد و مسلمانان فرصت یافتند از یک گروه تحت فشار به جامعه ای سازمان یافته تبدیل شوند. بعدها هجرت چنان اهمیتی یافت که مبدا تقویم اسلامی قرار گرفت. اما در آغاز این تحول بزرگ شبی قرار داشت که بدون ایثار و همکاری و اعتماد عبور از آن دشوار بود. از این منظر لیله المبیت یادآور این حقیقت است که تحولات بزرگ تاریخی همیشه فقط با تصمیم رهبران ساخته نمی شوند. گاهی موفقیت یک حرکت وابسته به انسان هایی است که در لحظه حساس حاضر می شوند بخشی از خطر را بر دوش بگیرند.

خواندن لیله المبیت در روزگار ما نیز اگر فقط به بازگویی یک فضیلت تاریخی محدود بماند بخش مهمی از ظرفیت آن از دست می رود. جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری با منطق منفعت فردی و حفظ امنیت شخصی روبرو است. بسیاری از روابط انسانی نیز بر اساس محاسبه سود و زیان شکل می گیرد. لیله المبیت در برابر این منطق از امکان دیگری سخن می گوید. اینکه انسان می تواند در موقعیتی مشخص منفعت و آسایش خود را عقب بنشاند تا دیگری یا خیر عمومی آسیب نبیند. این معنا فقط در موقعیت های استثنایی و در معرض مرگ تحقق پیدا نمی کند. امدادگری که در لحظه بحران وارد منطقه خطر می شود. پزشکی که در شرایط همه گیری کنار بیمار می ماند. آتش نشانی که برای نجات انسانی ناشناس وارد ساختمان در حال سوختن می شود. فردی که برای دفاع از حق دیگری از موقعیت یا منفعت خود هزینه می کند. همه این رفتارها در مقیاسی متفاوت بر یک اصل مشترک استوارند. انسان همیشه تنها مسئول حفظ خود نیست.

با این حال ایثار زمانی ارزش اجتماعی پیدا می کند که از شعار فاصله بگیرد. تکرار فراوان واژه هایی مانند فداکاری و از خودگذشتگی اگر در رفتار روزمره نشانی از آنها باقی نماند به تدریج این مفاهیم را کم اثر می کند. لیله المبیت می تواند به جای یک روایت صرفا ستایش آمیز به معیاری برای سنجش رفتار امروز تبدیل شود. آیا در خانواده و محیط کار و جامعه کسی حاضر است برای حفظ حق دیگری از بخشی از منفعت خود صرف نظر کند. آیا صاحبان قدرت حاضرند امنیت و آسایش شخصی خود را در برابر مسئولیتی که نسبت به مردم دارند کمتر ببینند. آیا شهروندان در هنگام بحران فقط به نجات خود فکر می کنند یا بخشی از مسئولیت جمعی را نیز بر دوش می گیرند. اینها همان پرسش هایی هستند که یک واقعه تاریخی را از گذشته بیرون می آورند و به زندگی امروز پیوند می زنند.

لیله المبیت در آغاز ربیع الاول از یک جهت دیگر نیز معنا دارد. ربیع ماهی است که با هجرت آغاز می شود و هجرت در بنیاد خود مفهوم حرکت و تغییر دارد. پیامبر از مکه خارج شد تا فقط از یک تهدید نجات پیدا نکند بلکه امکان ساختن جامعه ای تازه فراهم شود. در نخستین گام این حرکت نیز ایثار علی قرار داشت. گویی پیام اجتماعی واقعه روشن است. ساختن آینده بدون پذیرش مسئولیت و بدون انسان هایی که حاضر باشند گاهی دیگری را بر خود مقدم بدارند ممکن نیست.

در آن شب خانه ای در مکه محاصره شده بود. پیامبر باید شهر را ترک می کرد. علی در بستری خوابید که مهاجمان برای صاحب آن شمشیر کشیده بودند و پس از آن نیز ماند تا امانت مردم را بازگرداند. چند ساعت بعد مسیر هجرت ادامه یافت و یکی از بزرگ ترین تحولات تاریخ اسلام آغاز شد. شاید راز ماندگاری لیله المبیت همین باشد. تاریخ در آن شب فقط با خروج پیامبر ساخته نشد. با ماندن انسانی نیز ساخته شد که پذیرفت سهم خطر را بر دوش بگیرد تا راهی بزرگ تر ادامه پیدا کند.