نذر برای آرامش یا باج برای حاجت؛ آداب نذر راستین بر پایه معارف اهل‌بیت

مبلغ – سرویس زندگی:  اگر در ایام مناسبت های مذهبی سری به صفحات مجازی بزنید یا در خیابان های شهر قدم بزنید، با صحنه های فراوانی از توزیع نذورات، برپایی ایستگاه های صلواتی و بسته های اهدایی غذا مواجه می شوید. این جوشش مردمی و رغبت به گره گشایی، بی تردید نشانه ای از زنده بودن مهر اهل بیت در دل ها است. اما در کنار این زیبایی های غیرقابل انکار، نوعی آفت رفتاری و فکری نیز آرام آرام در حال رشد است که می توان آن را دین داری کاسب کارانه یا نذر شرطی نامید. در این دیدگاه، انسان به جای اینکه نذر را ابزاری برای تقرب، بندگی، رشد اخلاقی و شکرگزاری بداند، آن را به مثابه یک قرارداد مالی و باج دهی به پیشگاه خداوند یا اولیای الهی تصور می کند؛ گویی به خدا می گوید اگر فلان معامله سودآور شود یا اگر بیماری ام شفا یابد، این مقدار طعام می دهم و اگر چنین نشود، خبری از بندگی و انفاق نخواهد بود. این نگاه تاجرانه، روح عبادت را می سوزاند و آن را به سطح یک تبادل مادی تنزل می دهد.

در تاریخ اندیشه اسلامی و فرهنگ اهل بیت، نذر جایگاهی بسیار رفیع دارد، اما مشروط به اینکه ریشه در اخلاص، محبت و معرفت داشته باشد. قرآن کریم در سوره مبارکه دهر، زیباترین و والاترین تابلوی نذر در تاریخ بشر را ترسیم می کند؛ ماجرای نذر سه روز روزه داری توسط امیرالمؤمنین علی علیه السلام، حضرت زهرا سلام الله علیها و حسنین علیهما السلام برای شفای بیماری کودکان. قرآن کریم وقتی این رفتار ملکوتی را توصیف می کند، روی نقطه ای بسیار دقیق دست می گذارد و از زبان آن خاندان پاک می فرماید: «ما فقط برای رضای خدا به شما طعام می دهیم و از شما هیچ پاداش و حتی هیچ سپاسی هم نمی خواهیم». این آیه شریفه، منشور جاودانه اخلاق انفاق و نذر در مکتب تشیع است. در این مکتب، فرد چیزی را نذر نمی کند تا خود را محق نشان دهد، بلکه برای شکرگزاری از نعمات الهی و جاری کردن رحمت پروردگار در میان نیازمندان دست به انفاق می زند.

متاسفانه در دوران معاصر، بیماری شوآف و میل به دیده شدن، حتی به مقدس ترین ساحت های مذهبی نیز نفوذ کرده است. دوربین هایی که با وضوح بالا از لحظه تحویل یک بسته معیشتی به یک خانواده آبرومند و نیازمند تصویربرداری می کنند تا در اینستاگرام منتشر شوند، به مراتب بیشتر از آنکه کار خیر انجام دهند، کرامت انسانی را لکه دار می سازند. امیرالمؤمنین علی علیه السلام در تاریکی شب و با چهره ای پوشیده کیسه های آرد و خرما را به دوش می کشید تا نیازمندان حتی چشم در چشم او نشوند و احساس حقارت نکنند. این شیوه رفتاری، درسی بزرگ برای مدعیان پیروی از ولایت است. اگر نذری می دهیم که ناممان بر سر زبان ها بیفتد، اگر بنرهای بزرگ با فونت درشت نصب می کنیم تا همسایگان و بستگان بدانند ما بانی فلان مجلس بوده ایم، در واقع انفاق خود را به مسلخ ریا و خودنمایی برده ایم. چنین عبادتی نه تنها به آرامش روح کمکی نمی کند، بلکه اضطراب کسب تایید دیگران را در وجود انسان بیشتر می کند.

روانشناسی نذر راستین نشان می دهد که وقتی عمل با نیت پاک و بدون چشم داشت انجام می شود، نوعی آزادی روانی و آرامش عمیق در وجود فرد شکل می گیرد. انسان حس می کند توانسته بر یکی از بزرگ ترین بندهای اسارت یعنی دلبستگی مفرط به مال دنیا غلبه کند. بخشیدن مال در حالی که خودت به آن نیاز داری، هنر بزرگی است که جز در سایه ایمان عمیق به دست نمی آید. اما وقتی نذر همراه با اضطراب و طمع برای به دست آوردن فلان سود مادی باشد، فرد دائما در وضعیت محاسبه و چرتکه اندازی با پروردگار به سر می برد. اگر حاجتش برآورده شود، گمان می کند با زرنگی به هدف رسیده و اگر حاجتش به صلاح نباشد و حاصل نشود، دچار یاس، دلزدگی از دین و حتی زبان به شکایت گشودن از خدا و ائمه می شود. این حالت ناشی از نشناختن حقیقت دعا و مقدرات الهی است.

یکی از تحریف های رفتاری در حوزه نذر، فراموش شدن اولویت های واقعی جامعه است. گاهی در ایام محرم یا سایر مناسبت ها دیده می شود که در یک کوچه، چندین دیگ غذای نذری مشابه طبخ می شود و در نهایت مقادیر زیادی از آن اسراف می گردد، در حالی که چند کوچه پایین تر، جوانی به دلیل نداشتن هزینه درمان یک بیماری ساده یا ناتوانی در تامین رهن خانه در آستانه فروپاشی زندگی است. خردورزی دینی و فقه پویای شیعه به ما یادآوری می کند که نذر می تواند در قالب های بسیار متفاوتی تعریف شود. نذر تهیه کتاب برای دانش آموزان مناطق محروم، نذر تامین داروی بیماران نیازمند، نذر آزادی زندانیان جرایم غیرعمد، نذر کاشت نهال برای حفاظت از محیط زیست و نذر ارائه خدمات تخصصی رایگان به مردم، همگی جلوه هایی نوین و بسیار باارزش از انفاق در دنیای امروز هستند. چه دلیلی دارد که تمام نذرهای جامعه محدود به طبخ خوراک های تکراری شود، در حالی که نیازهای متنوعی در اطراف ما فریاد می زنند؟

علاوه بر این، رابطه مستقیم نذر با مسئله رزق حلال موضوعی بسیار حیاتی است. نمی توان با اموالی که شبهه ناک هستند، درآمدهایی که از راه گران فروشی، کم فروشی یا کلاهبرداری به دست آمده اند، دیگ نذری به پا کرد و انتظار برکت و ثواب داشت. خداوند پاک است و جز عمل پاک را نمی پذیرد. این توهم که فرد در طول سال با بی انصافی اموال مردم را تصاحب کند و سپس با برپایی یک سفره نذری چند ده میلیونی درصدد پاک کردن گناهان برآید، نوعی انحراف اخلاقی بسیار خطرناک است. اهل بیت علیهم السلام به ما آموخته اند که یک لقمه نان کاملا حلال و بی شبهه که به یک گرسنه داده شود، نزد پروردگار از صدها سفره پر زرق و برق با اموال مشکوک ارزشمندتر است.

چالش دیگر در فهم نذر، غفلت از اصل استجابت دعا و تسلیم بودن در برابر حکمت پروردگار است. ما نباید نذر را به عنوان اهرم فشاری بر اراده الهی تلقی کنیم. خداوند دانا و حکیم است و مقدرات بندگان را بر اساس صلاح و رشد آن ها رقم می زند. نذر کردن در واقع اعلام آمادگی بنده برای نشان دادن بندگی و فداکاری در پیشگاه پروردگار است تا شایستگی دریافت فیض را پیدا کند. اگر انسان با این نیت وارد میدان شود، در هر صورت پیروز است؛ اگر حاجتش برآورده شود، با شکرگزاری نذر خود را ادا می کند و اگر بنا به حکمت الهی مسیر دیگری برای زندگی اش رقم بخورد، آرامش روانی خود را از دست نمی دهد و می داند که خیر او در تقدیری دیگر نهفته است. این همان روحیه تسلیم و رضایی است که در رفتار والای حضرت سیدالشهدا و یارانشان در سخت ترین لحظات عاشورا متجلی شد.

برای اصلاح این فرهنگ و بازگرداندن نذر به جایگاه حقیقی خود، نیازمند فرهنگ سازی رسانه ای و ارتقای معرفت دینی هستیم. منابر مذهبی، تریبون های دینی و تولیدکنندگان محتوا در فضای مجازی باید به جای دامن زدن به احساسات گرایی صرف و نمایش های تجملاتی، ریشه های قرآنی و روایی نذر را تبیین کنند. باید به مردم آموزش داده شود که چگونه نیت های خود را از گردوغبار خودنمایی، رقابت های فامیلی و چشم داشت های مادی پاک کنند. باید این پیام را در جامعه نهادینه کنیم که ارزش نذر در خلوص آن است، نه در حجم و هزینه آن. حتی یک لیوان آب که با نیت خالصانه و در راه خدا به تشنه ای تعارف شود، در ترازوی عدل الهی دارای وزنی بی پایان خواهد بود.

در بررسی نهایی، نذر راستین تبلور عشق بی قید و شرط بنده به پروردگار و پیوند زننده دست های انسان ها به یکدیگر در زنجیره ای از ایثار و محبت است. هنگامی که نذر از تله معامله گری و آلودگی های ریا رهایی می یابد، جامعه طعم واقعی عدالت و همبستگی را می چشد و روح انسان به پرواز درمی آید. بازگشت به الگوی رفتاری اهل بیت و الگوگیری از سیره امام علی علیه السلام در سوره دهر، یگانه راهی است که می تواند نذرهای ما را از یک آیین صوری و نمایشی، به پلی مستحکم برای تعالی اخلاقی و نجات در روز واپسین تبدیل کند.