دست‌های گره‌گشا در سفره‌های همسایگی؛ بازخوانی نقش بانوان در احیای قرض‌الحسنه بی‌منت

مبلغ – سرویس زن مسلمان: در هیاهوی ساختارهای خشک بانکی و تله سودهای مرکب که نظام مالی جهان مدرن را فرا گرفته است، ابتکاری زنانه و اصیل در لایه‌های پنهان جامعه ایرانی جریان دارد که درس‌های بزرگی از اقتصاد انسانی و مردم‌پایه را یادآوری می‌کند. صندوق‌های قرض‌الحسنه خانوادگی و محلی که سال‌هاست توسط بانوان در دورهمی‌های ماهانه، روضه‌های خانگی و جلسات همسایگی پایه‌گذاری می‌شوند، نمونه‌ای درخشان از تجلی آموزه‌های ناب اسلامی در حوزه انفاق، مواسات و قرض‌الحسنه واقعی هستند. این صندوق‌ها بدون نیاز به نام‌نویسی‌های فرساینده، چک‌های بانکی، وثیقه‌های سنگین و صف‌های طولانی دریافت وام، حجم بزرگی از گره‌های مالی خرد و حتی میان‌مدت خانواده‌ها را می‌گشایند و باری سنگین را از دوش سرپرستان خانوار برمی‌دارند.

در نگاه نخست، این پدیده شاید یک قرعه‌کشی ساده با سهمیه‌های ماهانه به نظر برسد؛ سازوکاری که در آن تعدادی از اعضای فامیل یا همسایگان، مبالغی مشخص را ماه به ماه روی هم می‌گذارند و هر بار با یک قرعه‌کشی ساده، کل مبلغ جمع‌آوری‌شده در اختیار یکی از اعضا قرار می‌گیرد. اما این تنها لایه بیرونی ماجراست. باطن این صندوق‌ها بازتعریف تمام‌عیار سرمایه اجتماعی بر پایه اعتماد متقابل، اخلاق دینی و مسئولیت‌پذیری زنانه است. زنانی که در جامعه مدرن گاه نقش اقتصادی آنان تنها در دایره مصرف‌کنندگی محدود تصور می‌شود، با این تدبیر هوشمندانه نشان داده‌اند که می‌توان با قطره‌های پراکنده پس‌اندازهای خانگی، رودی خروشان از توانمندسازی مالی پدید آورد و تورم لجام‌گسیخته را تا حد قابل توجهی خنثی کرد.

یکی از زیباترین ابعاد این صندوق‌ها، بعد انسانی و انعطاف‌پذیری فوق‌العاده آنها در شرایط اضطراری است. در سیستم رسمی بانکداری، قوانین صلب و غیرمنعطف اجازه هیچ‌گونه انعطافی به خاطر بیماری، اجاره‌بهای عقب‌افتاده یا خرید فوری جهیزیه نمی‌دهد؛ برای بانک مهم نیست که متقاضی وام، پدری در انتظار درمان فرزند بیمارش است یا جوانی که به خاطر چند میلیون تومان پول پیش خانه در آستانه از هم پاشیدن زندگی قرار دارد. اما در حلقه امن صندوق‌های خانگی بانوان، مفهوم ایثار و اولویت‌بندی اخلاقی جایگزین خشکی کاغذبازی می‌شود. بسیار اتفاق می‌افتد که موعد قرعه‌کشی به نام یکی از اعضا درمی‌آید، اما همه با توافق و کمال رضایت، نوبت خود را به عضو دیگری واگذار می‌کنند که ناگهان گرفتار بیماری سخت، هزینه عمل جراحی ناگهانی یا افزایش سرسام‌آور ودیعه مسکن شده است. این همان جلوه بی‌نظیر اخوت ایمانی و مواسات است که در هیچ دانشکده اقتصادی تدریس نمی‌شود، اما در مکتب حضرت صدیقه طاهره (س) و سیره اهل بیت ریشه دارد.

قرآن کریم در آیات متعددی بر فضیلت قرض‌الحسنه تاکید می‌کند و پاداش آن را حتی از صدقه بالاتر می‌شمارد. در آیه یازدهم سوره مبارکه حدید آمده است: «کیست که به خداوند وامی نیکو دهد تا خدا آن را برای او چندین برابر کند و پاداشی پرارزش به او عطا نماید.» در روایات معصومین نیز آمده است که پاداش صدقه ده برابر و پاداش قرض‌الحسنه هجده برابر است. دلیل این برتری روشن است؛ صدقه غالباً به هنگام استیصال مطلق پرداخت می‌شود و گاه ممکن است همراه با حس سرافکندگی نیازمند باشد، اما قرض‌الحسنه هم عزت نفس و کرامت انسانی فرد را حفظ می‌کند و هم چرخه مالی را زنده نگه می‌دارد تا مال بار دیگر بازگردد و گره دیگری را بگشاید. کاری که بانوان در صندوق‌های فامیلی و محله‌ای انجام می‌دهند، اجرای عینی همین سنت است؛ پولی پاک، بدون یک ریال سود یا کارمزد ربوی، در گردش میان نیازمندان واقعی قرار می‌گیرد و برکت را به سفره‌ها بازمی‌گرداند.

این ابتکار مردمی الگویی عینی از اقتصاد مقاومتی واقعی است. اقتصاد مقاومتی نه در شعارهای کلیشه‌ای و طرح‌های رهاشده روی کاغذ، بلکه در دل همین ابتکارهای مردمی شکل می‌گیرد که وابستگی توده‌های مردم به نهادهای رسمی مالی را کاهش می‌دهد. در ایامی که نوسانات ارزی و تورم افسارگسیخته ارزش پول ملی را می‌کاهد، این گردهمایی‌های زنانه مانع از هدررفت پس‌اندازهای خرد می‌شود. تجمیع مبالغ اندکی که به تنهایی توانایی ایجاد هیچ تحول مالی ندارند، در قالب یک سرمایه یکپارچه به دست یک خانواده می‌رسد و می‌تواند هزینه خرید اقلام جهیزیه دختران، تعمیرات ضروری منزل، ثبت‌نام کلاس‌های مهارتی فرزندان یا رهن یک خانه آبرومند را تامین کند.

افزون بر جنبه‌های اقتصادی، نقش این صندوق‌ها در تقویت سلامت روان و همبستگی اجتماعی بی‌بدیل است. در روزگاری که فردگرایی افراطی و انزوای آپارتمان‌نشینی روابط فامیلی و همسایگی را سرد کرده است، موعد ماهانه این صندوق‌ها بهانه‌ای برای صله ارحام، دیدار اقوام، احوالپرسی از سالمندان و گره‌گشایی از مسائل خانوادگی می‌شود. این جلسات که عموماً با ذکر توسل، قرائت قرآن و ادعیه همراه است، فضای خانه را به پایگاهی از نورانیت، همدلی و آرامش بدل می‌سازد. مادری که مدیریت این صندوق‌ها را بر عهده دارد، در واقع نقش یک تسهیل‌گر اجتماعی و مدیر اخلاقی را ایفا می‌کند؛ زنی معتمد، صبور و دقیق که با خوش‌حسابی و شفافیت کامل، امانتداری اسلامی را به زیباترین شکل ممکن به نمایش می‌گذارد.

تجربه کشورهای مختلف جهان در زمینه تامین مالی خرد مانند طرح‌های موفق بانکداری اجتماعی و تعاونی‌های روستایی نشان می‌دهد که سپردن امور مالی به اجتماعات محلی و به‌ویژه زنان، نرخ نکول و سوخت شدن سرمایه را به صفر نزدیک می‌کند. دلیل آن نیز کاملاً شفاف است؛ در صندوق‌های خانگی، ضامن اصلی نه سفته و چک بانکی، بلکه آبرو، شرم حضور، خویشاوند بودن و ایمان قلبی افراد است. هیچ‌کس حاضر نیست اعتماد فامیل و همسایه خود را بشکند و به همین سبب، درصد پایبندی افراد به بازپرداخت اقساط در این صندوق‌های زنانه بسیار بالاتر از موسسات رسمی اعتباری است.

نکته قابل توجه دیگر، جنبه تربیتی این ساختارها برای نسل نوجوان و جوان است. فرزندی که در خانه می‌بیند مادرش چگونه با مدیریت هوشمندانه هزینه‌ها و مشارکت در صندوق قرض‌الحسنه، هم پس‌انداز می‌کند، هم مشکلی از خانواده را حل می‌نماید و هم در صورت بروز بحران برای یکی از بستگان، ایثارگرانه نوبتش را می‌بخشد، در عمل عالی‌ترین مفاهیم مالی و اخلاقی را می‌آموزد. او یاد می‌گیرد که پول تنها ابزاری برای مصرف فردی و نمایش‌های تجملاتی نیست، بلکه ریسمان نجاتی برای پیوند دادن دل‌ها و دستگیری از افتادگان است. او در چنین بستری با مفهوم قناعت، وفای به عهد، حسابگری صحیح و همدلی اجتماعی رشد می‌کند.

ضرورت دارد که نهادهای فرهنگی و سیاست‌گذاران اجتماعی به جای نادیده گرفتن یا احیاناً ایجاد موانع دیوان‌سالارانه در مسیر این تشکل‌های مردمی، قدردان این جریان اصیل باشند. صندوق‌های قرض‌الحسنه بانوان سرمایه‌ای گرانبها از جنس اخلاق، دینداری و مشارکت مردمی هستند که نشان می‌دهند برای عبور از گردنه‌های سخت معیشتی، همواره راه‌حل‌های برخاسته از دل ایمان و سنت‌های اصیل کارسازتر از نسخه‌های وارداتی است. زنان جامعه ما با این تدبیرهای آرام اما نجات‌بخش، ثابت کرده‌اند که محور پایداری خانواده و سنگربانان واقعی امید و برکت در سفره‌های ایرانی هستند.