کتابخانه‌ای که فقط کتابخانه نیست؛ میراثی برای ساخت تمدن اسلامی

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیت‌الله مرعشی نجفی(ره) از جمله شخصیت‌هایی بود که در دوران گسترش صنعت‌گرایی، نقش مهمی در مسیر احیای تمدن اسلامی ایفا کرد.

بنابر روایت تسنیم، پس از یورش مغول‌ها به ایران و نابودی بخشی از آثار و کتاب‌های علمی ایران و جهان اسلام، عالمانی همچون خواجه نصیرالدین طوسی تلاش کردند با حضور عملی فقه و علوم اسلامی در متن زندگی اجتماعی، بخشی از خلأ ایجادشده در میراث علمی را جبران کنند. این رویکرد در دوران حیات آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی(ره) نیز ادامه پیدا کرد.

افرادی که به کتابخانه ایشان در قم مراجعه کرده‌اند، به‌خوبی می‌توانند گوشه‌ای از عظمت این تلاش را مشاهده کنند. این مرجع بزرگوار با انجام نماز و روزه استیجاری توانست شمار زیادی از کتاب‌های ارزشمند اسلامی را که در معرض نابودی یا فراموشی قرار داشتند، حفظ کند و نجات دهد؛ آثاری که امروز بخشی از پایه‌های مهم تمدن‌سازی در جامعه ایرانی و اسلامی به شمار می‌روند.

از این منظر، تأسیس گنجینه عظیم کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی(ره) را بدون تردید می‌توان گامی اساسی در مسیر تولید و حفظ علوم دینی متناسب با عرصه اجرا دانست. با این حال، ممکن است این پرسش مطرح شود که چرا میدان تقنین و اجرا با آنچه عنصر تمدن‌ساز دینی نامیده می‌شود، ارتباط و سنخیت کافی ندارد؟

برای یافتن پاسخ این پرسش باید به جایی توجه کرد که دو جریان تحجر دینی و تجددخواهی غرب‌گرا در آن نمود پیدا می‌کنند؛ یعنی نهاد علم.

یکی از وظایف اساسی نهاد علم، تولید دانش بومی متناسب با باورها، ارزش‌ها و در مجموع فرهنگ هر جامعه است. چنین رویکردی به معنای نفی تبادل فرهنگی نیست؛ چراکه در یک تبادل فرهنگی سالم، مرز میان دو فرهنگ روشن است و هر یک می‌توانند با بهره‌گیری از عناصر مثبت دیگری، خود را بازسازی و تقویت کنند.

اما آنچه امروز موجب رکود نهاد علم، به‌خصوص در حوزه علوم انسانی شده، از یک سو به شناخت ناکافی برخی روحانیون از ظرفیت‌ها و ابعاد تمدنی تراث بازمی‌گردد. مهم‌ترین عوامل این مسئله را می‌توان بی‌توجهی به نیازهای روز جامعه یا شیفتگی و مسحورشدن در برابر علوم غیر دانست.

از سوی دیگر، هجوم دانش غیربومی و پذیرش آن از سوی کسانی است که برای میراث علمی و فرهنگی خود ارزش اجتماعی و تمدنی لازم را قائل نیستند. این نگاه بر این تصور استوار است که علم روز را باید در جوامعی جست‌وجو کرد که از نظر صنعتی پیشرفته‌تر هستند؛ رویکردی که در نهایت به همان تجددخواهی غربی منتهی می‌شود.

فقه امت‌ساز؛ مأموریت کلان حوزه علمیه

نتیجه چنین نگرشی زمانی آشکار می‌شود که تمدن از معنا و محتوای خود تهی شود و تنها جنبه‌های مادی آن مورد توجه قرار گیرد. در این شرایط، جامعه به‌تدریج از هویت معنوی خویش فاصله گرفته و به سمت ظاهرگرایی سوق پیدا می‌کند.

در چنین فضایی، ارزش‌های جامعه نیز ممکن است تحت تأثیر تعریفی متفاوت از مفاهیمی همچون انسانیت و آزادی قرار گیرند؛ تعریفی که از معنویت فاصله گرفته و تمایلات مادی انسان را معیار سعادت و شقاوت قرار می‌دهد.

از همین رو، توجه جدی به تراث علمی برای احیا و پیشبرد تمدن بومی ایرانی ـ اسلامی اهمیتی دوچندان دارد. اگر قرار بود کتاب‌ها و اسناد علمی یک فرهنگ تنها به آثار موزه‌ای تبدیل شوند تا گردشگران از مشاهده آنها شگفت‌زده شوند، بدون تردید اشیای قدیمی و تزئینی یا بناهای تاریخی و باستانی گزینه‌های مناسب‌تری برای این هدف بودند.

اما علم ابزار سرگرمی نیست؛ بلکه وظیفه آن تولید دانش و پاسخ‌گویی به نیازهای انسان و جامعه است. اگر به جنبه معرفتی و معنوی علم توجه نشود، دانش ممکن است در نهایت در میان چرخ‌دنده‌های ساعت، اسب بخار و فناوری‌های جدیدی همچون هوش مصنوعی متوقف شود و صرفاً در خدمت گسترش مصرف قرار گیرد؛ نه در مسیر توسعه واقعی علم، اندیشه و تمدن.

تلاش‌هایی که خواجه نصیرالدین طوسی و آیت‌الله مرعشی نجفی(ره) انجام دادند، در حقیقت بخشی از یک برنامه جامع برای پیشبرد منظومه‌ای بود که با عنوان دین شناخته می‌شود؛ دینی که بر اساس فطرت اجتماعی انسان شکل گرفته است تا اراده تشریعی خداوند را در هر زمان و مکان محقق کند.

بنابراین، گزاف نیست اگر آیت‌الله مرعشی نجفی(ره) را یکی از پیشگامان احیای تمدن اسلامی در عصر صنعت‌گرایی بدانیم؛ عالمی که حفظ و احیای میراث علمی را تنها حفظ چند کتاب تاریخی نمی‌دانست، بلکه آن را زمینه‌ای برای استمرار علم، اندیشه و تمدن اسلامی می‌دید.