لقمهای که سرنوشت میسازد؛ تأملی قرآنی و روایی بر آثار مال حلال و حرام در زندگی انسان
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، با توجه به اهمیت بنیادین مال حلال و حرام در زندگی فردی و اجتماعی، مهمترین سفارش خداوند متعال، پیامبر اسلام (ص) و امامان معصوم (علیهمالسلام) همواره کسب روزی حلال و پرهیز کامل از مال حرام بوده است. این تأکید نشاندهنده تأثیر عمیق نوع درآمد بر سرنوشت دنیوی و اخروی انسان است.
خداوند متعال در آیه ۸۸ سوره مائده به رزق و روزی پربرکت و حلال سفارش اکید فرموده است:
«وَ کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالاً طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ» (و از آنچه خداوند روزىِ شما گردانیده، حلال و پاکیزه را بخورید، و از آن خدایى که به او ایمان دارید پروا دارید.)
همچنین در آیه شریفه ۶۹ از سوره انفال چنین میفرماید:
«فَکُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ» (پس، از آنچه به غنیمت بردهاید، حلال و پاکیزه بخورید و از خدا پروا دارید که خدا آمرزنده مهربان است.)
جایگاه این موضوع به قدری والاست که پیامبر اسلام (ص) کسب روزی حلال را مهمترین جزء عبادت بیان فرمودهاند:
«الْعِبَادَهُ عَشَرَهُ أَجْزَاءٍ تِسْعَهٌ مِنْهَا فِی طَلَبِ الْحَلَالِ» (عبادت ده جزء دارد، که نُه جزء آن طلب [روزى] حلال است.) (۱)
معصومین (ع) برای بیان اهمیت و جایگاه مال حلال و حرام، به آثار و ثمرات آن اشاره فرمودهاند. در ادامه، بر اساس کتاب «آداب و ادعیه کسب و کار»، به این آثار میپردازیم.
برکت بیپایان: ۵ اثر کلیدی مال حلال در زندگی
کسب درآمد پاک و مشروع، نهتنها یک وظیفه، بلکه منشأ خیرات فراوانی در زندگی مؤمن است.
وجوب کسب روزی حلال: یک تکلیف الهی
رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به سبب اهمیت و جایگاه والای روزیِ حلال، آن را بر همگان واجب دانستهاند:
«طَلَبُ الْحَلَالِ فَرِیضَهٌ عَلَى کُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَهٍ» (به دست آوردن روزی حلال بر هر مرد و زن مسلمان واجب است.) (۲)
استجابت دعا: ارتباط مستقیم با لقمه حلال
روزی حلال در استجابت دعا بسیار مؤثر است. دعا، سلاح مؤمن است که در زندگی مادی و معنوی کارگشایی میکند. اگر بخواهیم این سلاح، همیشه مؤثر واقع شود، باید به دنبال روزیِ حلال باشیم.
شخصی به پیامبر خدا (ص) عرض کرد: «دوست دارم دعایم مستجاب شود.» حضرت فرمودند:
«طَیِّبْ کَسْبَکَ وَ لَا تُدْخِلْ بَطْنَکَ الْحَرَامَ» (خوراک خود را پاک گردان و حرام وارد شکم خود مکن.) (۳)
همچنین در روایت دیگری رسول اکرم (ص) فرمودند:
«مَنْ أَحَبَّ أَنْ یُسْتَجَابَ دُعَاؤُهُ فَلْیُطَیِّبْ مَطْعَمَهُ وَ مَکْسَبَهُ» (هر کس دوست دارد که دعایش مستجاب گردد، باید راه کسب درآمد خود را حلال و پاکیزه گرداند.) (۴)
امام صادق (ع) نیز در روایتی فرمودند:
«مَنْ سَرَّهُ أَنْ تُسْتَجَابَ دَعْوَتُهُ فَلْیُطَیِّبْ مَکْسَبَهُ» (هر کس دوست دارد دعایش مستجاب گردد، باید کسبوکار خود را پاک گرداند.) (۵)
تربیت نسل صالح: نقش لقمه حلال در پاکی فرزندان
از جمله دغدغههای جامعه امروز، تربیت فرزندان صالح و سالم است. یکی از شروط اساسی چنین تربیتی، در روزی پاک نهفته است. روزی حلال سبب خواهد شد تا شیطان از انسان دور شود و نتواند در اموال و اوّلادش مشارکت کند.
محمد بن مسلم از امام باقر (ع) دربارۀ آیۀ «وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْاوّلادِ» (و با آنان در اموال و اوّلاد شرکت کن) پرسش نمود. امام باقر (ع) فرمود:
«مَا کَانَ مِنْ مَالٍ حَرَامٍ فَهُوَ شِرْکُ الشَّیْطَانِ… وَ یَکُونُ مَعَ الرَّجُلِ حِینَ یُجَامِعُ فَیَکُونُ الْوَلَدُ مِنْ نُطْفَتِهِ وَ نُطْفَهِ الشَّیْطَانِ» (هر مالی که از راه حرام به دست آید، شیطان در آن شریک است. و اگر شخصی آثار این مال در وجودش باشد و هم بستر شود، در نطفۀ به وجود آمده نیز شیطان شریک است.) (۶)
امام باقر (ع) تصریح فرمودند که مال حرام، سبب نسل ناصالح خواهد شد. به عبارت دیگر، لازمه فرمایش امام (ع) آن است که از شروط اوّلیه برای فرزند صالح، تلاش برای کسب مال حلال است.
آمرزش گناهان: پاداش خستگی در راه حلال
خداوند برای تشویق انسان به کار و عمل شایسته، پاداش اخروی قرار داده است. از جمله برای کسب روزی حلال، بخشودگی گناهان را در نظر گرفته است:
رسول خدا (صلیالله علیه و آله) فرمود:
«مَنْ بَاتَ کَالّاً مِنْ طَلَبِ الْحَلَالِ بَاتَ مَغْفُوراً لَهُ» (هر کس براثر طلب [روزى] حلال، شب را خسته و رنجور سپرى کند، شب را با گناهان آمرزیده، به صبح رسانده است.) (۷)
برترین عبادت: کسب حلال در ترازوی اعمال
برای نشان دادن اهمیت مال حلال، آن را همتراز و حتی برترین بخش عبادت در نظر گرفتهاند. یعنی کسی که در حال کسب مال حلال است، گویی در حال عبادت خداوند است:
رسول خدا (صلیالله علیه و آله) فرمود:
«الْعِبَادَهُ سَبْعُونَ جُزْءاً أَفْضَلُهَا طَلَبُ الْحَلَالِ» (عبادت هفتاد جزء است و بالاترین و بزرگترین جزء آن کسب روزی حلال است.) (۸)
تباهی تدریجی: ۵ اثر ویرانگر مال حرام در دنیا و آخرت
در مقابل برکات روزی حلال، مال حرام آثاری مخرب و ویرانگر بر جان، مال، خانواده و آخرت انسان بر جای میگذارد.
عدم استجابت دعا: مانع اصلی ارتباط با خدا
همانطور که بیان شد، طلب روزی حلال موجب استجابت دعا است؛ در مقابل، مال حرام مانع بزرگی در برابر استجابت دعا خواهد بود. در حدیث قدسى نقل شده است:
«مِنْکَ الدُّعَاءُ وَ مِنِّی الْإِجَابَهُ فَلَا تُحْجَبُ عَنِّی دَعْوَهٌ إِلَّا دَعْوَهَ آکِلِ الْحَرَامِ» (از تو دعا کردن است و از من اجابت نمودن؛ هیچ دعایى از من پوشیده و در حجاب نماند، مگر دعاى حرامخوار.) (۹)
همچنین رسول خدا (ص) فرمودند:
«إِنَّ الْعَبْدَ لَیَرْفَعُ یَدَهُ إِلَى اللَّهِ وَ مَطْعَمُهُ حَرَامٌ فَکَیْفَ یُسْتَجَابُ لَهُ وَ هَذَا حَالُهُ» (همانا بنده دست خود را [براى دعا] به درگاه خدا بالا میبرد درحالیکه خوراک او حرام است؛ با چنین حالى، چگونه دعایش مستجاب میشود؟) (۱۰)
کسی که مال حرام و نامشروع به دست میآورد، در حال مخالفت علنی با خداوند است و دعای او مورد توجه درگاه الهی قرار نخواهد گرفت.
عدم قبولی نماز: چلهنشینی با لقمه حرام
یکی دیگر از آثار وحشتناک مال حرام، عدم قبولی نماز است. در برخی روایات تصریح شده که تا چهل روز نماز چنین شخصی مورد قبول واقع نمیشود (اگرچه وجوب خواندن نماز از او ساقط نمیشود، اما ثوابی به آن تعلق نمیگیرد).
رسول خدا (ص) فرمود:
«مَنْ أَکَلَ لُقْمَهَ حَرَامٍ لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلَاهٌ أَرْبَعِینَ لَیْلَهً وَ لَمْ تُسْتَجَبْ لَهُ دَعْوَهٌ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً» (هر کس لقمهاى از حرام بخورد، تا چهل شب نماز وی پذیرفته نمىشود و تا چهل صبح دعایش مستجاب نمیگردد.) (۱۱)
این مدت چهل روز، زمانی است که مال حرام در بدن از نظر وضعی و روحی تأثیر میگذارد. میتوان گفت این مدت، مانند دوره «استبراء» حیوانات حلال گوشتی است که حرامخوار شدهاند و در کتب فقهی برای پاک شدن گوشت آنها مدتی تعیین شده است.
بیبرکت شدن مال: افزایشی که عین کاهش است
مال حرام اگرچه گاهی در ظاهر زیبا، فریبنده و رو به افزایش است، اما در واقع از درون پوسیده و سیاه است و هیچ برکتی در زندگی برای صاحب خود نخواهد داشت.
امام هادی (ع) فرمود:
«إِنَّ الْحَرَامَ لَا یَنْمِی وَ إِنْ نَمَى لَا یُبَارَکُ لَهُ فِیهِ وَ مَا أَنْفَقَهُ لَمْ یُؤْجَرْ عَلَیْهِ وَ مَا خَلَّفَهُ کَانَ زَادَهُ إِلَى النَّارِ» (همانا حرام، افزایش نمییابد، و اگر افزایش یابد، برکتى در آن نیست؛ و اگر آن را انفاق کند، پاداشى نمىبرد؛ و اگر بر جاى گذارد، توشهاش بهسوی آتش خواهد بود.) (۱۲)
آتش دوزخ: عاقبت قطعی حرامخواری
یکی دیگر از آثار قطعی مال حرام، محرومیت از بهشت و حرکت بهسوی آتش جهنم است.
رسول خدا (ص) فرمود:
«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حَرَّمَ الْجَنَّهَ عَلَى جَسَدٍ غُذِّیَ بِالْحَرَامِ» (خداوند عزّوجلّ بهشت را بر بدنى که از مال حرام تغذیه شود، حرام کرده است.) (۱۳)
و در روایتی دیگر چنین فرمودند:
«مَنِ اکْتَسَبَ مَالًا مِنْ غَیْرِ حِلِّهِ کَانَ زَادَهُ إِلَى النَّارِ» (هر کس از راه غیر حلال مال به دست آورد، او را بهسوی آتش کشیده است.) (۱۴)
نسل ناصالح: مشارکت شیطان در خانواده
همانگونه که مال حلال در به وجود آمدن افراد صالح نقش کلیدی دارد، در مقابل، مال حرام اثر نامطلوبی بر نسل آینده دارد. امامان معصوم (علیهمالسلام) درباره تأثیر مال حرام بر نسل فرزندان هشدار دادهاند.
امام باقر (ع) فرمود:
«إِذَا اکْتَسَبَ الرَّجُلُ مَالًا مِنْ حَرَامٍ لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُ حَجٌّ وَ لَا عُمْرَهٌ وَ لَا صِلَهُ رَحِمٍ حَتَّى إِنَّهُ یَفْسُدُ فِیهِ الْفَرْجُ» (هرگاه انسان مالى از حرام به دست آورد نه حجّى، نه عمرهاى و نه صله رحمى از او پذیرفته نمیشود و حتى ازدواج و زناشویى او را فاسد میکند.) (۱۵)
در قسمت آخر حدیث، امام (ع) میفرماید که امر زناشویی وی را فاسد میکند که منظور همان شرکت شیطان در نسل آینده وی است. امام (ع) در تفسیر «وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْاوّلادِ» به آن تصریح فرموده است:
محمدبنمسلم از امام باقر (ع) درباره آیه «وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْاوّلادِ» پرسش نمود. امام باقر (ع) فرمود:
«مَا کَانَ مِنْ مَالٍ حَرَامٍ فَهُوَ شِرْکُ الشَّیْطَانِ… وَ یَکُونُ مَعَ الرَّجُلِ حِینَ یُجَامِعُ فَیَکُونُ الْوَلَدُ مِنْ نُطْفَتِهِ وَ نُطْفَهِ الشَّیْطَانِ» (هر مالی که از راه حرام به دست آید، شیطان در او شریک است. و اگر شخصی آثار این مال در وجودش باشد و همبستر شود، در نطفه به وجود آمده نیز شیطان شریک است.) (۱۶)
نتیجهگیری: انتخاب بین برکت و تباهی
آثار دیگری نیز برای مال حرام بیانشده است، مانند شکایت زن و فرزند از صاحبمال حرام، ضعف ایمان و نشنیدن صدای حق، که به سبب اختصار از بیان آن خودداری شد.
نکته مهم این است که مخاطب این آثار تنها مسلمانان نیستند، بلکه تمام جوامع بشری را در بر میگیرد. رعایت حلال و حرام (یا همان قوانین مشروع اقتصادی) سبب امنیت اقتصادی در جوامع مختلف، اعم از مسلمان و غیرمسلمان، خواهد شد. ازاینرو بسیاری از کشورهای دنیا برای جلوگیری از سودجویی و درآمدهای غیرمتعارف (حرام)، قوانین سختگیرانهای را وضع میکنند.
منابع:
(۱) جامع الاخبار، ص ۱۳۹ – بحار الانوار، ج ۱۰۰، ص ۹.
(۲) عده الداعی، ص ۱۳۹.
(۳) الجعفریات، ص ۶۵.
(۴) الکافی، ج ۲، ص ۴۷۲.
(۵) تفسیر العیاشی، ج ۲، ص ۲۹۹.
(۶) الأمالی للصدوق، ص ۲۸۹.
(۷) الکافی، ج ۵، ص ۷۸.
(۸) الکافی، ج ۵، ص ۷۸.
(۹) عده الداعی، ص ۱۳۹.
(۱۰) ارشاد القلوب، ج ۱، ص ۱۴۹.
(۱۱) بحار الانوار، ج ۶۳، ص ۳۱۵.
(۱۲) الکافی، ج ۵، ص ۱۲۵، ح ۷.
(۱۳) مجموعه ورام، ج ۱، ص ۶۱.
(۱۴) بحار الانوار، ج ۱۰۳، ص ۱۳.
(۱۵) الأمالی للشیخ الطوسی، ص ۶۸۰.
(۱۶) تفسیر العیاشی، ج ۲، ص ۲۹۹.
منبع:طلیعه حق الیقین
ارسال دیدگاه
مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۰