لقمه‌ای که سرنوشت می‌سازد؛ تأملی قرآنی و روایی بر آثار مال حلال و حرام در زندگی انسان

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، با توجه به اهمیت بنیادین مال حلال و حرام در زندگی فردی و اجتماعی، مهم‌ترین سفارش‌ خداوند متعال، پیامبر اسلام (ص) و امامان معصوم (علیهم‌السلام) همواره کسب روزی حلال و پرهیز کامل از مال حرام بوده است. این تأکید نشان‌دهنده تأثیر عمیق نوع درآمد بر سرنوشت دنیوی و اخروی انسان است.

خداوند متعال در آیه ۸۸ سوره مائده به رزق و روزی پربرکت و حلال سفارش اکید فرموده است:

«وَ كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ» (و از آنچه خداوند روزىِ شما گردانيده، حلال و پاكيزه را بخوريد، و از آن خدايى كه به او ايمان داريد پروا داريد.)

همچنین در آیه شریفه ۶۹ از سوره انفال چنین می‌فرماید:

«فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ» (پس، از آنچه به غنيمت برده‌‏ايد، حلال و پاكيزه بخوريد و از خدا پروا داريد كه خدا آمرزنده مهربان است.)
جایگاه این موضوع به قدری والاست که پیامبر اسلام (ص) کسب روزی حلال را مهمترین جزء عبادت بیان فرموده‌اند:

«الْعِبَادَةُ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ تِسْعَةٌ مِنْهَا فِي طَلَبِ الْحَلَالِ» (عبادت ده جزء دارد، كه نُه جزء آن طلب [روزى‏] حلال است.) (۱)

معصومین (ع) برای بیان اهمیت و جایگاه مال حلال و حرام، به آثار و ثمرات آن اشاره فرموده‌اند. در ادامه، بر اساس کتاب «آداب و ادعیه کسب و کار»، به این آثار می‌پردازیم.

برکت بی‌پایان: ۵ اثر کلیدی مال حلال در زندگی

کسب درآمد پاک و مشروع، نه‌تنها یک وظیفه، بلکه منشأ خیرات فراوانی در زندگی مؤمن است.

وجوب کسب روزی حلال: یک تکلیف الهی

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به سبب اهمیت و جایگاه والای روزیِ حلال، آن را بر همگان واجب دانسته‌اند:

«طَلَبُ الْحَلَالِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ» (به دست آوردن روزی حلال بر هر مرد و زن مسلمان واجب است.) (۲)

استجابت دعا: ارتباط مستقیم با لقمه حلال

روزی حلال در استجابت دعا بسیار مؤثر است. دعا، سلاح مؤمن است که در زندگی مادی و معنوی کارگشایی می‌کند. اگر بخواهیم این سلاح، همیشه مؤثر واقع شود، باید به دنبال روزیِ حلال باشیم.

شخصی به پیامبر خدا (ص) عرض کرد: «دوست دارم دعايم مستجاب شود.» حضرت فرمودند:

«طَيِّبْ كَسْبَكَ وَ لَا تُدْخِلْ بَطْنَكَ الْحَرَامَ» (خوراك خود را پاك گردان و حرام وارد شكم خود مكن.) (۳)
همچنین در روایت دیگری رسول اکرم (ص) فرمودند:

«مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُسْتَجَابَ دُعَاؤُهُ فَلْيُطَيِّبْ مَطْعَمَهُ وَ مَكْسَبَهُ» (هر كس دوست دارد كه دعايش مستجاب گردد، بايد راه كسب درآمد خود را حلال و پاكيزه گرداند.) (۴)

امام صادق (ع) نیز در روایتی فرمودند:

«مَنْ سَرَّهُ أَنْ تُسْتَجَابَ دَعْوَتُهُ فَلْيُطَيِّبْ مَكْسَبَهُ» (هر كس دوست دارد دعايش مستجاب گردد، بايد کسب‌وکار خود را پاك گرداند.) (۵)

تربیت نسل صالح: نقش لقمه حلال در پاکی فرزندان

از جمله دغدغه‌های جامعة امروز، تربیت فرزندان صالح و سالم است. یکی از شروط اساسی چنین تربیتی، در روزی پاک نهفته است. روزی حلال سبب خواهد شد تا شیطان از انسان دور شود و نتواند در اموال و اوّلادش مشارکت کند.

محمد بن مسلم از امام باقر (ع) دربارۀ آيۀ «وَ شارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْاوّلادِ» (و با آنان در اموال و اوّلاد شرکت کن) پرسش نمود. امام باقر (ع) فرمود:

«مَا كَانَ مِنْ مَالٍ حَرَامٍ فَهُوَ شِرْكُ الشَّيْطَانِ… وَ يَكُونُ مَعَ الرَّجُلِ حِينَ يُجَامِعُ فَيَكُونُ الْوَلَدُ مِنْ نُطْفَتِهِ وَ نُطْفَةِ الشَّيْطَانِ» (هر مالي که از راه حرام به دست آيد، شيطان در آن شريک است. و اگر شخصی آثار اين مال در وجودش باشد و هم بستر شود، در نطفۀ به وجود آمده نيز شيطان شريک است.) (۶)
امام باقر (ع) تصریح فرمودند که مال حرام، سبب نسل ناصالح خواهد شد. به عبارت دیگر، لازمه فرمایش امام (ع) آن است که از شروط اوّلیه برای فرزند صالح، تلاش برای کسب مال حلال است.

آمرزش گناهان: پاداش خستگی در راه حلال

خداوند برای تشویق انسان به کار و عمل شایسته، پاداش اخروی قرار داده است. از جمله برای کسب روزی حلال، بخشودگی گناهان را در نظر گرفته است:

رسول خدا (صلی‌الله عليه و آله) فرمود:

«مَنْ بَاتَ كَالّاً مِنْ طَلَبِ الْحَلَالِ بَاتَ مَغْفُوراً لَهُ» (هر كس براثر طلب [روزى‏] حلال، شب را خسته و رنجور سپرى كند، شب را با گناهان آمرزيده، به صبح رسانده است.) (۷)

برترین عبادت: کسب حلال در ترازوی اعمال

برای نشان دادن اهمیت مال حلال، آن را هم‌تراز و حتی برترین بخش عبادت در نظر گرفته‌اند. یعنی کسی که در حال کسب مال حلال است، گویی در حال عبادت خداوند است:

رسول خدا (صلی‌الله عليه و آله) فرمود:

«الْعِبَادَةُ سَبْعُونَ جُزْءاً أَفْضَلُهَا طَلَبُ الْحَلَالِ» (عبادت هفتاد جزء است و بالاترين و بزرگ‌ترین جزء آن كسب روزی حلال است.) (۸)

تباهی تدریجی: ۵ اثر ویرانگر مال حرام در دنیا و آخرت

در مقابل برکات روزی حلال، مال حرام آثاری مخرب و ویرانگر بر جان، مال، خانواده و آخرت انسان بر جای می‌گذارد.

عدم استجابت دعا: مانع اصلی ارتباط با خدا

همان‌طور که بیان شد، طلب روزی حلال موجب استجابت دعا است؛ در مقابل، مال حرام مانع بزرگی در برابر استجابت دعا خواهد بود. در حديث قدسى نقل شده است:

«مِنْكَ الدُّعَاءُ وَ مِنِّي الْإِجَابَةُ فَلَا تُحْجَبُ عَنِّي دَعْوَةٌ إِلَّا دَعْوَةَ آكِلِ الْحَرَامِ» (از تو دعا كردن است و از من اجابت نمودن؛ هيچ دعايى از من پوشيده و در حجاب نماند، مگر دعاى حرام­خوار.) (۹)

همچنین رسول خدا (ص) فرمودند:

«إِنَّ الْعَبْدَ لَيَرْفَعُ يَدَهُ إِلَى اللَّهِ وَ مَطْعَمُهُ حَرَامٌ فَكَيْفَ يُسْتَجَابُ لَهُ وَ هَذَا حَالُهُ» (همانا بنده دست خود را [براى دعا] به درگاه خدا بالا می‌‏برد درحالی‌که خوراك او حرام است؛ با چنين حالى، چگونه دعايش مستجاب می­شود؟) (۱۰)

کسی که مال حرام و نامشروع به دست می­‌آورد، در حال مخالفت علنی با خداوند است و دعای او مورد توجه درگاه الهی قرار نخواهد گرفت.

عدم قبولی نماز: چله‌نشینی با لقمه حرام

یکی دیگر از آثار وحشتناک مال حرام، عدم قبولی نماز است. در برخی روایات تصریح شده که تا چهل روز نماز چنین شخصی مورد قبول واقع نمی‌شود (اگرچه وجوب خواندن نماز از او ساقط نمی‌شود، اما ثوابی به آن تعلق نمی‌گیرد).

رسول خدا (ص) فرمود:

«مَنْ أَكَلَ لُقْمَةَ حَرَامٍ لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلَاةٌ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَ لَمْ تُسْتَجَبْ لَهُ دَعْوَةٌ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً» (هر كس لقمه‌‏اى از حرام بخورد، تا چهل شب نماز وی پذيرفته نمى‏شود و تا چهل صبح دعايش مستجاب نمی‌‏گردد.) (۱۱)
این مدت چهل روز، زمانی است که مال حرام در بدن از نظر وضعی و روحی تأثیر می‌گذارد. می‌توان گفت این مدت، مانند دوره «استبراء» حیوانات حلال گوشتی است که حرام­خوار شده­اند و در کتب فقهی برای پاک شدن گوشت آن‌ها مدتی تعیین شده است.

بی‌برکت شدن مال: افزایشی که عین کاهش است

مال حرام اگرچه گاهی در ظاهر زیبا، فریبنده و رو به افزایش است، اما در واقع از درون پوسیده و سیاه است و هیچ برکتی در زندگی برای صاحب خود نخواهد داشت.

امام هادی (ع) فرمود:

«إِنَّ الْحَرَامَ لَا يَنْمِي وَ إِنْ نَمَى لَا يُبَارَكُ لَهُ فِيهِ وَ مَا أَنْفَقَهُ لَمْ يُؤْجَرْ عَلَيْهِ وَ مَا خَلَّفَهُ كَانَ زَادَهُ إِلَى النَّارِ» (همانا حرام، افزايش نمی‌‏يابد، و اگر افزايش يابد، بركتى در آن نيست؛ و اگر آن را انفاق كند، پاداشى نمى‏برد؛ و اگر بر جاى گذارد، توشه‌‏اش به‌سوی آتش خواهد بود.) (۱۲)

آتش دوزخ: عاقبت قطعی حرام‌خواری

یکی دیگر از آثار قطعی مال حرام، محرومیت از بهشت و حرکت به‌سوی آتش جهنم است.

رسول خدا (ص) فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حَرَّمَ الْجَنَّةَ عَلَى جَسَدٍ غُذِّيَ بِالْحَرَامِ» (خداوند عزّوجلّ بهشت را بر بدنى كه از مال حرام تغذيه شود، حرام كرده است.) (۱۳)
و در روایتی دیگر چنین فرمودند:

«مَنِ اكْتَسَبَ مَالًا مِنْ غَيْرِ حِلِّهِ كَانَ زَادَهُ إِلَى النَّارِ» (هر كس از راه غير حلال مال به دست آورد، او را به‌سوی آتش كشیده است.) (۱۴)

نسل ناصالح: مشارکت شیطان در خانواده

همان­‌گونه که مال حلال در به وجود آمدن افراد صالح نقش کلیدی دارد، در مقابل، مال حرام اثر نامطلوبی بر نسل آینده دارد. امامان معصوم (علیهم‌السلام) درباره تأثیر مال حرام بر نسل فرزندان هشدار داده­‌اند.

امام باقر (ع) فرمود:

«إِذَا اكْتَسَبَ الرَّجُلُ مَالًا مِنْ حَرَامٍ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ حَجٌّ وَ لَا عُمْرَةٌ وَ لَا صِلَةُ رَحِمٍ حَتَّى إِنَّهُ يَفْسُدُ فِيهِ الْفَرْجُ» (هرگاه انسان مالى از حرام به دست آورد نه حجّى، نه عمره‏اى و نه صله رحمى از او پذيرفته نمی­شود و حتى ازدواج و زناشويى او را فاسد می­کند.) (۱۵)
در قسمت آخر حدیث، امام (ع) می‌فرماید که امر زناشویی وی را فاسد می‌کند که منظور همان شرکت شیطان در نسل آینده وی است. امام (ع) در تفسیر «وَ شارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْاوّلادِ» به آن تصریح فرموده است:

محمدبن‌مسلم از امام باقر (ع) درباره آيه «وَ شارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْاوّلادِ» پرسش نمود. امام باقر (ع) فرمود:

«مَا كَانَ مِنْ مَالٍ حَرَامٍ فَهُوَ شِرْكُ الشَّيْطَانِ… وَ يَكُونُ مَعَ الرَّجُلِ حِينَ يُجَامِعُ فَيَكُونُ الْوَلَدُ مِنْ نُطْفَتِهِ وَ نُطْفَةِ الشَّيْطَانِ» (هر مالي که از راه حرام به دست آيد، شيطان در او شريک است. و اگر شخصی آثار اين مال در وجودش باشد و همبستر شود، در نطفه به وجود آمده نيز شيطان شريک است.) (۱۶)

نتیجه‌گیری: انتخاب بین برکت و تباهی

آثار دیگری نیز برای مال حرام بیان‌شده است، مانند شکایت زن و فرزند از صاحب‌مال حرام، ضعف ایمان و نشنیدن صدای حق، که به سبب اختصار از بیان آن خودداری شد.

نکته مهم این است که مخاطب این آثار تنها مسلمانان نیستند، بلکه تمام جوامع بشری را در بر می‌گیرد. رعایت حلال و حرام (یا همان قوانین مشروع اقتصادی) سبب امنیت اقتصادی در جوامع مختلف، اعم از مسلمان و غیرمسلمان، خواهد شد. ازاین‌رو بسیاری از کشورهای دنیا برای جلوگیری از سودجویی و درآمدهای غیرمتعارف (حرام)، قوانین سخت­گیرانه‌­ای را وضع می‌کنند.

منابع:
(۱) جامع الاخبار، ص ۱۳۹ – بحار الانوار، ج ۱۰۰، ص ۹.

(۲) عدة الداعي، ص ۱۳۹.

(۳) الجعفریات، ص ۶۵.

(۴) الکافی، ج ۲، ص ۴۷۲.

(۵) تفسیر العیاشی، ج ۲، ص ۲۹۹.

(۶) الأمالی للصدوق، ص ۲۸۹.

(۷) الکافی، ج ۵، ص ۷۸.

(۸) الکافی، ج ۵، ص ۷۸.

(۹) عدة الداعی، ص ۱۳۹.

(۱۰) ارشاد القلوب، ج ۱، ص ۱۴۹.

(۱۱) بحار الانوار، ج ۶۳، ص ۳۱۵.

(۱۲) الکافی، ج ۵، ص ۱۲۵، ح ۷.

(۱۳) مجموعه ورام، ج ۱، ص ۶۱.

(۱۴) بحار الانوار، ج ۱۰۳، ص ۱۳.

(۱۵) الأمالی للشیخ الطوسی، ص ۶۸۰.

(۱۶) تفسیر العیاشی، ج ۲، ص ۲۹۹.

منبع:طلیعه حق الیقین