سوره حمد، که با نام فاتحه الکتاب نیز شناخته میشود، نه تنها نخستین سوره قرآن کریم به شمار میآید، بلکه به عنوان کلیدی برای درک و فهم عمیقتر این کتاب آسمانی است. این سوره که به زیبایی با حمد و ستایش خداوند آغاز میشود، در برگیرنده مفاهیمی عمیق و اساسی است. سوره حمد نه تنها بیانگر شکوه و عظمت خداوند است، بلکه دربردارنده دعا و تمنای هدایت و راهنمایی برای هر انسان برای یافتن مسیر حق و راستین در زندگیاش میباشد.
خدا در آیه ۳۳ سوره نور خدا واقعبینانه به شرایطی اشاره میکند که طی آن امکان ازدواج برای همه فراهم نیست. در چنین وضعیتی، راهکار الهی «عفاف» است، یعنی خویشتنداری فعال و آگاهانه، نه سرکوب کورکورانه غرایز.
آیه ۳۱ سوره نور، وقتی از پوشاندن زینتها، انداختن پوشش بر گریبان و رعایت مرزهای آشکار و پنهان سخن میگوید، مستقیماً حدود حضور زن در فضای عمومی را ترسیم میکند، آیاتی که نشان میدهد حجاب نه برداشت فرهنگی متأخر، بلکه حکم صریح الهی برای صیانت از کرامت زن و سلامت جامعه است.
در آیات ۲۱ تا ۲۷ سوره نور، قرآن با لحنی قاطع از خط قرمزی سخن میگوید که هیچگونه اغماض و مماشاتی در آن پذیرفته نیست، جایی که شایعه، تهمت و تعرض به آبروی انسانها مستقیماً امنیت اخلاقی جامعه را هدف میگیرد و با هشدارهای صریح دنیوی و اخروی پاسخ داده میشود.
الله خداییست که جز او هیچ خدایی نیست، زنده و پاینده و آگاه است، هیچ خواب سبک و سنگینی او را فرا نمیگیرد و آنچه در آسمانها و زمین است از آن اوست.
در ماجرای افک، یک شایعه بیپایه کافی بود تا آرامش و اعتماد در جامعه نوپای اسلامی دچار لرزش شود، قرآن در آیه ۱۱ سوره نور، این تهمت را «افک عظیم» مینامد و هشدار میدهد که دروغی که دهان به دهان میچرخد، اگر مهار نشود، میتواند امنیت اخلاقی و اجتماعی یک جامعه را به هم بریزد.
سورهٔ فتح با تأکید بر پیروزی و تحقق وعدهٔ الهی پس از صلح حدیبیه، مایهٔ آرامش و امید مسلمانان و الهامبخش پایداری در برابر دشمنان است.
در فرهنگ اسلامی، مرگ مرحله ای از انتقال روح از دنیای مادی به عالم آخرت است. احتضار، لحظه ای حساس و معنوی است که فرد در آستانه مرگ قرار دارد. در این زمان، همراهی معنوی با فرد محتضر از طریق قرائت سوره های قرآن، دعاها و انجام اعمال مستحبی، نه تنها برای آرامش روح او مفید است، بلکه برای کسب ثواب و جلب رحمت الهی برای همراهان نیز توصیه شده است.
مجازات زنا در آغاز سوره نور تنها یک حکم فقهی نیست، بلکه دیواری است که قرآن برای حفاظت از بنیان خانواده و سلامت اخلاقی جامعه بنا میکند، حکمی که با علنی بودن اجرا، پیام صریحی درباره نقش روابط پاک در امنیت اجتماعی میدهد.
قرآن، مستکبرانِ فاقدِ اَیمان را دشمنانی میداند که یمین، عهد و قرارداد را محترم نمیشمارند و پیوسته خیانت میورزند. چون «لا أیمان لهم»، نه دوست و نه دشمن از مکرشان در امان نیست؛ بنابراین اعتماد به چنین پیمانشکنان، امری جاهلانه و سفیهانه است.
در آیات پایانی سوره مؤمنون، خداوند پرده از پایان کار کسانی برمیدارد که عمرشان را با تکبر، استهزا و ستم گذراندند، آنها اعتراف میکنند اشتباه کردهاند، اما پشیمانی در آن روز نه دردی را درمان میکند و نه دری را میگشاید، زیرا فرصت بازگشت تمام شده است.
در آیات پایانی سوره مؤمنون، قرآن پرده از رفتار عجیب مستکبران برمیدارد؛ دشمنانی که هشدار الهی را جدی نمیگیرند و از سر غرور، عذاب را شوخی میگیرند. این آیات نشان میدهد همان لحظه که آنان با تکذیب و تمسخر پیش میروند، زمان مجازات آرام و بیصدا نزدیک میشود و غافلان دیر میفهمند که فرصت بازگشت مدتهاست پایان یافته است.
در برخی منابع برای ازدواج کردن و گشایش بخت و حتی افزایش مهر و محبت بین زوجین خواندن سوره قدر توصیه شده است. به این منظور نیت کرده و روزی ده مرتبه سوره قدر را پس از نماز صبح بخوانید.
آیات ۸۴ تا ۸۹ سوره مؤمنون قدرتطلبانی را به چالش میکشد که چنان دچار غرور شدهاند که گویی نقش خدا را برای خود قائلاند. قرآن با پرسشهای پیدرپی، ضعف این قدرتهای پوشالی را برملا میکند و نوید میدهد که عقوبت چنین طاغوتهایی دیر نخواهد بود.
استاد مطهری در تفسیر سوره کوثر به ازبین رفتن یک خرافه با نزول آیات این سوره پرداخته است
بر پایه روایات، شماری از آیات قرآن با حضرت فاطمه (س) پیوند دارند؛ از جمله آیه تطهیر در شأن نزول، آیه مودت در مصداق، و آیه نور در تأویل و معناى باطنی.
خداوند در آیات ۳۵ و ۳۶ سوره بقره، از حضرت آدم(ع) و همسرش خواسته بود که «به شجره ممنوعه نزدیک نشوند» که در غیر این صورت از «ظالمین» می گردند. با این حال، آنها نافرمانی کردند. همچنین در آیه ۱۲۱ سوره طه نیز آمده است که آدم بر پروردگار خویش عصیان کرد. آیا با این وجود می توان حضرت آدم را معصوم دانست!؟
در سوره مؤمنون، قرآن پرده از الگویی برمیدارد که صاحبان قدرت برای توجیه رفتارهای خود به آن پناه میبرند، الگویی که با انکار حسابرسی و نفی پیامدهای ظلم، راه را برای جنایت هموار میکند. همین منطق توجیهگر که بنیاسرائیل را به سقوط کشاند، امروز نیز در رفتار جریانهای اشغالگر دیده میشود.
نسخ در قرآن نه نشانه تغییر در کلام الهی، بلکه جلوهای از تدبیر حکیمانه خداوند در تربیت تدریجی انسان و جامعه است؛ آیاتی که حکمشان پایان یافته، همچنان حامل نور هدایت و تاریخ تشریعاند.
آیه ۱۸ سوره مؤمنون با یادآوری نزول حسابشده آب نشان میدهد که جهان زیر تدبیر الهی است، نه محصول اراده قدرتهای زمینی. همان انکاری که مشرکان داشتند، امروز نیز در رفتار قدرتهایی دیده میشود که خود را مالک طبیعت و تاریخ میپندارند، نقطه آغاز دشمنی با حقیقت، همین نادیدن نشانههای روشن است.
آیت الله بهجت(ره) میفرمود: خدا میداند حفظ قرآن چقدر در استفاده از این معدن و منبع رحمت الهی مدخلیت دارد.
در آغاز سوره مؤمنون از مهارتی حرف زده میشود که آرامش را از بیرون نمیگیرد، از درون میسازد؛ همان حضور و تمرکزی که اگر در زندگیمان جاری بود، اینهمه آشفتگی، اضطراب و گرفتاری مجال ریشه گرفتن پیدا نمیکرد.
مدرس تفسیر و علوم قرآنی با بیان اینکه اگر نعمت را نشانه منزلت و سختی را نشانه اهانت بدانیم، برداشتی نادرست بهدلیل دنیاگرایی است، گفت: قرآن کریم در سوره فجر با اشاره به سرنوشت اقوام عاد و ثمود و فرعون هشدار میدهد که نعمت بدون تقوا مقدمه سقوط است.
در آیات ۶۵ تا ۷۲ سوره حج، خداوند پرده از ماهیت دشمنانی برمیدارد که با جنجال، تهدید و جدال بیدانش میدانداری میکنند، اما در برابر قدرت مطلق الهی هیچ جایگاهی ندارند. این آیات یادآوری میکند که پشت تمام هیاهوی دشمن، ضعف و سردرگمی نهفته است.
تمام سوره های قرآن دارای خواص زیادی است که دانستن آنها می تواند در حل بسیاری از مشکلات زندگی کارگشا باشد.
سه آیه پایانی سوره حشر در روایات بهعنوان دریچهای به معارف بلند توحید و اخلاص معرفی شدهاند، آیاتی که خواندن روزانهشان چنان انسان را در فضای قرب الهی قرار میدهد که اگر همان روز مرگ او فرا برسد، با مقام شهید از دنیا میرود.
قدرتهای اشغالگر امروز همان مسیری را میپیمایند که جباران هلاکشده گذشته رفتند، مسیری آمیخته با تحریف حقیقت و ادامه ظلم. آیات ۴۷ تا ۵۵ سوره حج هشدار میدهد که تأخیر عدالت بهمعنای امانگرفتن مستکبران نیست و سقوط آنان در اوج غرور رقم میخورد.
قَسَم یا سوگند، مفهومی است که در بستر متون دینی، ادبی و حقوقی حضوری کاربردی و پررنگ دارد. با وجود سادگی ظاهری، این پدیده از عمق معنایی و پیچیدگی های قابل تأملی برخوردار است. در طول تاریخ، ادیبان، مفسران و حقوقدانان، هر یک از زاویه ای خاص به تعریف و تحلیل آن پرداخته اند. سوگندهای قرآن در کلام الهی جایگاه ویژه ای دارند و خداوند متعال در موارد متعددی، از این ابزار بلاغی و تأکیدی برای انتقال پیامهای خود بهره برده است.
این شکایت رسول مکرّم به خدای متعال است که میفرمایند: «وَ قالَ الرَّسولُ یا رَبِّ اِنَّ قَومِی اتَّخَذوا هٰذَا القُرآنَ مَهجورًا»، متأسّفانه بسیاری در دنیای اسلام با قرآن اُنس ندارند.
یکی از احکام بسیار مهمی که خداوند در قرآن کریم بیان فرموده، قصاص است. اهداف مجازات بر اساس بینش اسلامی متفاوت است. تشریع مجازات قصاص در قرآن، یک گام بسیار مهم در ایجاد یک نظام کیفری عادلانه می باشد.