۱۲ سال از بهترین سال‌های زندگی یک کودک در مدرسه می‌گذرد؛ اما آیا خروجی این سال‌ها فقط چندین جلد کتاب، مجموعه‌ای از محفوظات و یک کارنامه تحصیلی است؟ از نگاه «آقای شهید»، مأموریت مدرسه فراتر از انتقال دانش است؛ مدرسه باید انسانی مؤمن، خردورز، اهل تفکر و تحلیل و در عین حال مسئولیت‌پذیر و اهل عمل تربیت کند؛ نسلی که بتواند آموخته‌های خود را به میدان زندگی و ساختن جامعه بیاورد.
مرحوم آیت‌الله حائری شیرازی با تشبیه تربیت فرزند به باغبانی، بر نقش والدین در فراهم کردن زمینه رشد و شکوفایی طبیعی کودک تأکید کرده و گفته است: همان‌طور که باغبان گل را به درخت نمی‌چسباند، پدر و مادر نیز نباید با اجبار و دستکاری، فرزند را به شکوفایی وادار کنند؛ بلکه محبت، احترام، آزادی، مسئولیت و آگاهی، بستر رشد و «گل کردن» او را فراهم می‌سازد.
ورود کودکان و نوجوانان به دنیای ابزارهای هوشمند، نگرانی تازه‌ای برای خانواده‌ها ایجاد کرده است؛ از مدیریت زمان و حریم خصوصی گرفته تا احتمال مواجهه با محتوای نامناسب. در این میان، کارشناسان بر واگذاری تدریجی ابزارهای دیجیتال متناسب با نیاز تحصیلی فرزندان و جایگزینی «ممنوعیت مطلق» با نظارت هوشمند تأکید دارند؛ رویکردی که می‌تواند هم نیازهای آموزشی دانش‌آموزان را پاسخ دهد و هم مسیر مسئولیت‌پذیری و خودکنترلی آنها را هموار کند.
وقتی فرزند در معرض سیل محتوای فضای مجازی، تغییرات فرهنگی و آسیب‌های اخلاقی قرار می‌گیرد، اضطراب والدین قابل درک است؛ اما آیا پدر و مادر باید تصور کنند سرنوشت تربیتی فرزند کاملاً در دست آنهاست؟ آموزه‌های توحیدی با تأکید بر ماجرای حضرت موسی(ع) و مادرش، تصویری متفاوت ارائه می‌کنند: والدین باید نهایت توان خود را برای تربیت به کار بگیرند، اما نتیجه را به خدا بسپارند؛ خدایی که می‌تواند حتی در قلب کاخ فرعون، زمینه رشد و هدایت یک انسان را فراهم کند.
تربیت فرزند فقط به گفتن «باید» و «نباید» خلاصه نمی‌شود؛ گاهی والدین برای ساختن نسلی هوشمند و خلاق، باید به جای دستور دادن، با فرزند خود گفت‌وگو کنند، پیامد تصمیم‌ها را برای او توضیح دهند و در عین حفظ اقتدار، پیوند عاطفی خود را تقویت کنند. کارشناس خانواده، با تشریح مفهوم «اقتدار عاطفی» تأکید می‌کند که تربیت موفق، به مدیریت ارتباط، تصمیم‌گیری آگاهانه و صرف زمان از سوی والدین نیاز دارد.
در روزگاری که کودکان و نوجوانان از طریق فضای مجازی با انبوهی از محرک‌ها و آسیب‌های فرهنگی مواجه‌اند، بسیاری از والدین به دنبال راهکار، تکنیک و شیوه‌های نظارتی برای محافظت از فرزندان خود هستند؛ اما آیا آگاهی و نظارت به تنهایی می‌تواند غریزه‌ای را که از درون انسان سرچشمه می‌گیرد، مدیریت کند؟
در روزگاری که نوجوانان می‌توانند در خلوت خود به انواع محرک‌های جنسی و محتوای نامناسب دسترسی داشته باشند، نظارت والدین همیشه امکان‌پذیر نیست؛ حجت‌الاسلام محسن عباسی‌ولدی با تأکید بر نقش «ایمان»، معتقد است نیرویی که می‌تواند در نبودِ ناظر بیرونی نوجوان را از گناه بازدارد، باید از درون او شکل گرفته باشد.
بیکاری در دوران نوجوانی می‌تواند آغازگر بسیاری از آسیب‌ها و سرگرمی‌های نامناسب باشد. کارشناس خانواده با اشاره به پیامدهای منفی بی‌برنامگی نوجوانان در ایام فراغت، بر ضرورت برنامه‌ریزی والدین برای مهارت‌آموزی و حتی اشتغال تابستانی فرزندان تأکید کرد.
در روزگاری که نوجوانان می‌توانند با چند کلیک به انبوهی از محتوا و اطلاعات متناقض دسترسی پیدا کنند، آیا تفتیش گوشی، کنترل فضای مجازی و ترساندن از پیامدهای رفتارهای جنسی می‌تواند ضامن تربیت صحیح باشد؟ حجت‌الاسلام محسن عباسی‌ولدی با نقد این رویکردها، بر نقش یک عامل درونی تأکید می‌کند؛ عاملی که به باور او می‌تواند حتی در خلوتی که هیچ نظارت بیرونی وجود ندارد، رفتار انسان را مدیریت کند: «ایمان».
والدین برای محافظت از فرزندانشان به ابزارهای ردیابی دیجیتال روی می‌آورند، اما مرز میان «مراقبت» و «کنترل» گاهی آن‌قدر باریک است که به‌سادگی نادیده گرفته می‌شود؛ نظارتی که قرار است امنیت بیاورد، اگر بدون گفت‌وگو و اعتماد باشد، می‌تواند به اضطراب، پنهان‌کاری و شکاف عاطفی میان والد و فرزند منجر شود.
تربیت جنسی در دنیای امروز با دو آسیب مهم مواجه است؛ از یک سو برخی رویکردها با ایجاد ترس و اضطراب، والدین را نسبت به فرزندان نگران می‌کنند و از سوی دیگر، بعضی الگوهای تربیتی با تکیه بر مبانی مادی‌گرایانه و سکولار، در پوشش آموزه‌های دینی عرضه می‌شون
در روزگاری که کودکان و نوجوانان بیش از هر زمان دیگری در معرض شبکه‌های اجتماعی، محرک‌های رسانه‌ای و آسیب‌های فرهنگی قرار دارند، تربیت دیگر با توصیه‌های مقطعی پیش نمی‌رود. حجت‌الاسلام محسن عباسی‌ولدی با ترسیم چهار سبد تربیتی، از خودسازی و زمانه‌شناسی تا وقت‌گذاری، صبر، امید، توکل و توسل را به‌عنوان الزامات تربیت نسل امروز مطرح می‌کند.
مسئولیت‌پذیری فرزندان در خانواده فقط به درس خواندن و موفقیت تحصیلی محدود نمی‌شود؛ آنها متناسب با سن و توان خود در برابر والدین، خواهر و برادر و مجموعه خانواده وظایفی بر عهده دارند. در یک نگاه تربیتی و دینی، احترام و احسان به والدین، رعایت حقوق اعضای خانواده و مشارکت در امور خانه، بخشی از مسئولیت‌هایی است که باید از کودکی به فرزندان آموزش داده شود.
تربیت فرزند فقط با نصیحت و تذکر پیش نمی‌رود؛ گاهی یک بازی ساده می‌تواند راهی به دنیای او باز کند که ده‌ها ساعت صحبت‌کردن نمی‌تواند. آیت‌الله حائری شیرازی(ره) معتقد بود پدر و مادر با ایجاد صمیمیت و رفاقت، اعتماد فرزند را به دست می‌آورند و وقتی اعتماد شکل گرفت، فرزند خودش برای سؤال‌کردن، یادگرفتن و پذیرفتن راهنمایی‌ها به سراغ والدین می‌آید.
آیا فرزند همیشه و در هر شرایطی موظف است از خواسته‌های والدین اطاعت کند؟ آیت‌الله عزیزالله خوشوقت با تفکیک میان خواسته‌های دینی و توصیه‌های شخصی والدین، درباره مرز اطاعت از پدر و مادر توضیح داده و تأکید می‌کند که اطاعت از والدین تا جایی لازم است که با واجب و حرام الهی تعارض نداشته باشد؛ اما اگر مخالفت فرزند موجب ناراحتی والدین نشود، الزامی برای تبعیت از خواسته آنان وجود ندارد.
آموزش امنیت به کودک، فراتر از ترساندن اوست؛ تغییر رویکرد از «دوری از غریبه‌ها» به «شناخت رفتارهای امن»، کلید توانمندسازی اوست. به‌جای بی‌اعتمادی مطلق، والدین باید با آموزش مهارت «نه» گفتن و تعریف «بزرگسال امن»، فرزندشان را برای مواجهه با تهدیدها آماده کنند. در این مسیر، حفظ آرامش خانواده و پرهیز از پنهان‌کاری، ضامن سلامت روان کودک است.
بسیاری از والدین در مواجهه با فرزند ۱۰ ساله خود، گرفتارِ تله‌ی «انتظاراتِ ماشینی» می‌شوند؛ جایی که انتظار دارند کودک بدون هیچ مقاومتی و به محضِ دستور، عمل کند. حجت‌الاسلام والمسلمین استاد تراشیون با ردِ این نگاه، تأکید می‌کند که چنین اطاعتِ ربات‌گونه‌ای نه تنها نشانه‌ی سلامت نیست، بلکه زنگ خطری جدی است.
آخرین وصیت امیرالمؤمنین امام علی (ع) تنها خطاب به امام حسن و امام حسین (ع) نبود؛ بلکه نسخه‌ای همگانی برای همه مسلمانان، به‌ویژه والدین است. حضرت در نامه ۴۷ نهج‌البلاغه، «تقوای الهی» و «نظم در کارها» را دو اصل اساسی معرفی می‌کنند؛ دو کلیدی که اگر از کودکی در خانواده نهادینه شود، می‌تواند شخصیت، مسئولیت‌پذیری و موفقیت فرزندان را در زندگی فردی و اجتماعی تضمین کند.
مشاور کودک و نوجوان در پاسخ به این پرسش تاکید کردند که پدر نباید فقط تأمین‌کننده مخارج خانواده باشد؛ زیرا نوجوان برای عبور سالم از بحران‌های این دوره، به حضور، محبت و حمایت او نیاز دارد.
حجت‌الاسلام والمسلمین استاد تراشیون، با بیان مثالی درباره میزان توجه والدین به ظاهر و تربیت فرزندان، بر ضرورت ارتقای دانش و مهارت‌های تربیتی در خانواده تأکید کرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مجید همتی، با تقسیم راهبردهای تربیتی به سه دسته «تجویز»، «تحریم» و «برنامه‌ریزی»، تصریح کرد که روش‌های دستوریِ صرف (بکن و نکن)، کارآمدی چندانی ندارند.
کارشناسان تربیت دینی معتقدند علاقه‌مند کردن فرزندان به نماز، بیش از آنکه با اجبار و تذکرهای مکرر محقق شود، به رفتار والدین، ایجاد فضای معنوی در خانه و به‌کارگیری روش‌های تربیتی صحیح وابسته است. الگو بودن پدر و مادر، تشویق به‌موقع، پرهیز از سرزنش، واگذاری حق انتخاب متناسب با سن و تقویت ارتباط فرزند با مسجد و جمع‌های مذهبی، از مهم‌ترین راهکارهای ترغیب کودکان و نوجوانان به اقامه نماز عنوان شده است.
این کارشناس خانواده با توصیه به والدین برای پرهیز از به‌کاربردن برچسب «شیطنت» درباره کودکان، گفت: رفتارهای ناسازگارانه و پرخاشگرانه باید ریشه‌یابی شود و خانواده با کمک مدرسه و متخصص، برنامه‌ای تدریجی برای اصلاح رفتار کودک در نظر بگیرد.
آسمان را آبی کن، نه قرمز!»، «چقدر کج‌وکوله کشیدی!» یا «خسته‌ام کردی!»، «این کار را هم نتوانستی انجام بدهی؟»، «تو نمی‌توانی! بگذار خودم انجام بدهم!»...باورتان می‌شود که همین جملات ساده، بیش از هر توهینی، اعتمادبه‌نفس کودک را تخریب می‌کند؟
تک‌فرزندی با تضعیف ویژگی‌های شخصیتی و سلامت روان همراه است، در حالی که چندفرزندی بستری برای رشد فضایل اخلاقی، مهارت‌های اجتماعی و پویایی جامعه فراهم می‌کند.
در میدان حق، صرف دانستن و شنیدن کافی نیست؛ آنچه انسان را تا پایان در کنار حقیقت نگه می‌دارد، ایمان و عمل است. تاریخ کربلا نیز نشان داد که برندگان واقعی، نه صرفاً عالمان و مدعیان، بلکه مؤمنانی بودند که پای باور خود ایستادند.
یکی از پرتکرارترین تنش‌های خانوادگی در دنیای امروز، کشمکش بر سر میزان و نحوه استفاده از اینترنت است.
حضرت آیت الله سیستانی به استفتائی پیرامون «موارد جواز و عدم جواز دروغ» پاسخ گفتند.
در بسیاری از خانه‌ها، یک صحنه تکراری هر روز دیده می‌شود: کودکی که هنگام غذا خوردن، خوابیدن، درس خواندن یا حتی بازی کردن، گوشی موبایل را رها نمی‌کند. چیزی که چند سال پیش فقط یک وسیله ارتباطی بود، امروز برای بسیاری از کودکان به «هم‌بازی»، «معلم»، «سرگرمی» و حتی «آرام‌بخش روانی» تبدیل شده است. اما پشت این آرامش ظاهری، پژوهش‌های علمی درباره کاهش تمرکز، اختلال خواب، اضطراب، افت مهارت‌های اجتماعی و وابستگی رفتاری هشدار می‌دهند.
خیلی از پدرها و مادرهای شاغل فکر می‌کنند اگر هزینه کنند، اگر کلاس بگذارند، اگر مدرسه غیرانتفاعی ببرند، پس وظیفه والدینی خود را انجام داده‌اند. یک مشاور خانواده، این باور را به چالش می‌کشد و می‌گوید تربیت «هزینه فرصت» دارد و اگر کار را اولویت اول خود قرار داده‌اید، نباید انتظار داشته باشید تربیت هم «سر جایش بماند».