مسیر سخت رسیدن به بهشت و آسانی راه دوزخ

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در خطبه ۱۷۶ نهج البلاغه، امام علی (ع) از قول پیامبر (ص)، به این مسیر پر فراز و نشیب اشاره کرده و راهکار رسیدن به نقطه پایان مسیر بهشت را تبیین می نمایند.

بهشت در ناراحتى ها و جهنم در شهوات

خطبه ۱۷۶ نهج البلاغه، از خطبه هاى مشروحى است که از مسائل مهمّى پرده بر مى دارد و توصیه هایى مى کند که امروز نیز تمام محتواى آن زنده و براى ما سازنده است. امیر مومنان علی (ع) در خطبه ۱۷۶ پس از تأکید به اطاعت از خداوند و قبول اندرزهای او که آنچه را دوست داشته برای شما شرح داده و آنچه را منفور می دانسته را نیز بیان کرده، می فرماید:

«پیامبر (ص) همواره می فرمود: إِنَّ الْجَنَّهَ حُفَّتْ بِالْمَکَارِهِ وَ إِنَّ النَّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ؛[۱] بهشت در فراز و نشیب ناراحتی ها پیچیده شده و دوزخ در لابلاى شهوت ها و هوس ها پیچیده است.

مراحل سه گانه مسیر قرب الی الله

امام علی (ع) مردم جهان را مخاطب ساخته، مى فرماید: «انْتَفِعُوا بِبَیَانِ اللهِ، وَاتَّعِظُوا بِمَوَاعِظِ اللهِ، وَاقْبَلُوا نَصِیحَهَ اللهِ»؛[۲] از آن چه خداوند بیان فرموده، بهره گیرید و از مواعظ و اندرزهاى او پند پذیرید و نصایح او را (با جان و دل) قبول کنید.

ممکن است بگوییم که هر سه جمله، یک حقیقت را با عبارات مختلف بیان مى کند، ولى این احتمال نیز وجود دارد که هر یک از این جمله هاى سه گانه به مطلب تازه اى اشاره مى کند.

در مرحله نخست، مردم را به بهره گیرى از بیانات الهى دستور مى دهد که اشاره به اوامر و نواهى است و در مرحله دوّم از مواعظ الهى، یعنى تشویق و ترغیب ها و بشارت و انذارهایى که انگیزه اطاعت و ترک عصیان است، سخن مى گوید. بخش سوّم، مرحله خیرخواهى است که مصالح و برکات اطاعت و ترک معصیت را که عاید مطیعان مى گردد، بیان مى کند.

به این ترتیب، مراحل سه گانه اى براى پیمودن مسیر قرب الى الله بیان شده است. جالب توجّه این که در هر سه جمله، واژه الله تکرار شده، در حالى که ممکن بود در دو جمله از ضمیر استفاده شود و این براى بیان اهمّیّت مواعظ و نصایح الهى است که مردم با شنیدن نام مبارک پروردگار، به مواعظ و نصایح او اهمّیّت بیشترى مى دهند.

در ادامه، امام علی (ع) به دلیل و برهانى متوسّل مى شود و مى فرماید: «فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْذَرَ إِلَیْکُمْ بِالْجَلِیَّهِ وَ [أَخَذَ] اتَّخَذَ عَلَیْکُمُ الْحُجَّهَ، وَ بَیَّنَ لَکُمْ مَحَابَّهُ مِنَ الْأَعْمَالِ وَ مَکَارِهَهُ مِنْهَا، لِتَتَّبِعُوا هَذِهِ وَ تَجْتَنِبُوا هَذِهِ»؛[۳] «چه این که خداوند با دلیل هاى روشن، راه عذر را به روى شما بسته و حجّت را تمام کرده است. اعمالى را که دوست دارد و آن چه را از آن ناخوش دارد، براى شما تبیین نموده است، تا از آن ها تبعیّت کنید و از این ها دورى گزینید».

امام علی (ع) به این نکته اشاره مى کند که سستى و کوتاهى در پذیرش مواعظ الهى و انجام دادن واجبات و ترک محرّمات با هیچ بهانه اى مقبول نیست؛ چرا که خداوند نسبت به همه اتمام حجّت کرده و مسیر قبح عقاب را با بیان روشن خود بسته است.

سرّ پاداش مطیعان و رمز کیفر عاصیان

در اینجا حضرت علی (ع) به پاسخ اشکالات مقدّرى مى پردازد و مى فرماید: «اگر مشاهده مى کنید که اطاعت امر و نهى خدا مشکلاتى دارد، جاى تعجب نیست، زیرا رسول خدا (ص) مى فرمود: «بهشت در میان ناراحتى ها و دوزخ در میان شهوات پیچیده شده».

در ادامه این سخن، براى تأکید و توضیح بیش تر کلام رسول خدا (ص) مى فرماید: «وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَا مِنْ طَاعَهِ اللَّهِ شَیْءٌ إِلَّا یَأْتِی فِی کُرْهٍ، وَ مَا مِنْ مَعْصِیَهِ اللَّهِ شَیْءٌ إِلَّا یَأْتِی فِی شَهْوَهٍ، فَرَحِمَ اللَّهُ امْرَأً نَزَعَ عَنْ شَهْوَتِهِ وَ قَمَعَ هَوَى نَفْسِهِ، فَإِنَّ هَذِهِ النَّفْسَ أَبْعَدُ شَیْءٍ مَنْزِعاً، وَ إِنَّهَا لَا تَزَالُ تَنْزِعُ إِلَى مَعْصِیَهٍ فِی هَوًى»؛[۴]

«بدانید هیچ طاعتى نیست، جز این که انسان آن را با ناراحتى انجام مى دهد و هیچ معصیتى نیست، جز این که با شهوت (و علاقه) مرتکب آن مى شود. رحمت خدا بر کسى که خود را از شهوات جدا سازد و هواى نفس را مهار کند، چرا که جلوگیرى از نفس سرکش، از مشکل ترین کارهاست و این نفس، همواره به گناه و هواپرستى میل دارد».

این یک واقعیت است که انسان در مسیر اطاعت فرمان خدا، اعم از عبادات و غیر آن و نیز براى کسب فضایل اخلاقى و دفع رذایل، باید مسیرهاى پر پیچ و خمى را طى کند و از فراز و نشیب ها و گردنه هاى صعب العبور بگذرد و هر لحظه مراقب خطرهایى که از چپ و راست او را تهدید مى کند باشد تا به سر منزل مقصود برسد. ولى در مسیر گناه، نفس سرکش گویى در جاده صاف و بدون مانع و خالى از پیچ و خم با سراشیبى مطلوب حرکت مى کند. همین است سرّ پاداش مطیعان و رمز کیفر عاصیان.

در حدیث جالب و پرمعنایى از پیغمبر اکرم (ص) مى خوانیم:

«هنگامى که خداوند، بهشت را آفرید به جبرئیل دستور داد، برو و به آن نگاهى بیفکن! جبرییل رفت و نظرى بر آن انداخت و عرضه داشت: خداوندا! به عزت و جلالت! هر کس اوصاف آن را بشنود، حتماً به سوى آن مى آید و در آن وارد مى شود.

سپس خداوند آن را در لابه لاى ناراحتى ها قرار داد و باز به جبرئیل دستور داد: برو به آن نگاه دیگرى بیفکن!

جبرئیل رفت و نظرى به آن انداخت و عرضه داشت: خداوندا! من از این مى ترسم که با این وصف، کسى به سراغ بهشت نرود و هنگامى که دوزخ را آفرید به جبرئیل فرمود: برو و نگاهى به آن بیفکن. جبرییل رفت و نگاهى به آن افکند و عرضه داشت: به عزّت و جلالت قسم هر کس اوصاف دوزخ را بشنود داخل آن نخواهد شد.

سپس خداوند آن را در لابه لاى شهوات قرار داد و به جبرئیل فرمود: برو نگاه دیگرى بر آن بیفکن، جبرئیل نگاهى کرد و عرضه داشت: به عزت و جلالت سوگند! من از این مى ترسم که همه وارد دوزخ شوند».[۵]

آن ها که به طاعات عشق مى ورزند

آن چه در عبارت «بدانید هیچ طاعتى نیست، جز این که انسان آن را با ناراحتى انجام مى دهد و هیچ معصیتى نیست، جز این که با شهوت (و علاقه) مرتکب آن مى شود»، خطبه ۱۷۶ نقل شد، یک حکم غالبى است نه دایمى؛ به تعبیر دیگر اکثر طاعات، با مشکلاتى توأم است و غالب معاصى هوس انگیز و همراه با لذّات است.

این نکته نیز شایان دقت است که این حکم غالبى در مورد توده هاى مردم است، وگرنه اولیاء الله و پویندگان مسیر حق به جایى مى رسند که از هر طاعتى لذت مى برند و به آن عشق مى ورزند و از هر گناهى نفرت دارند و ناراحت مى شوند. همان گونه که در روایتى از رسول خدا (ص) مى خوانیم: «أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبادَهَ فَعَانَقَها»؛[۶] «برترین مردم کسى است که عاشق عبادت باشد و آن را در آغوش گیرد».

از آن جا که مخاطبان امام علی (ع) توده هاى مردمند، نه فقط خاصان و مقربان درگاه خدا، تعبیر یاد شده به صورتى که ملاحظه گردید ذکر شده است.

صدر خطبه نیز شاهد و گواه این مطلب است. در آیات قرآن مجید نیز درباره نماز و روزه آمده است: «وَإِنَّهَا لَکَبِیرَهٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِینَ»؛[۷] «این کار (استعانت به نماز و روزه) کار مشکلى است، جز براى خاشعان».

در تفسیر امر به معروف و نهى از منکر گفته مى شود، معروف به معناى شناخته شده است، زیرا نیکى ها با روح انسان آشناست و منکر به معناى ناشناخته است، چرا که روح انسان با بدى ها نا آشناست. آیا این تفسیر مشهور با آن چه در عبارت یاد شده نقل شده منافات ندارد؟

با کمى دقت روشن مى شود، منافاتى در میان نیست، زیرا شناخته بودن نیکى ها و ناشناخته بودن بدى ها از نظر درک کلى، با جاذبه هاى گناه و دافعه هاى اطاعت منافاتى ندارد. مثلا همه ما از علم، لذت مى بریم و از جهل متنفریم، ولى تحصیل علم مشکلات زیادى دارد که گاه افرادى از آن چشم مى پوشند و در تنبلى آسایشى است که گاه افرادى به سوى آن جذب مى شوند.

سند خطبه ۱۷۶ نهج البلاغه

ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه اش و همچنین ابن میثم در شرح خود مى نویسند که این خطبه از نخستین خطبه هایى است که بعد از بیعت با حضرت علی (ع) و بعد از قتل عثمان ایراد فرمود. این نشان مى دهد که این دو شارح نهج البلاغه، آن را در منبعى غیر از نهج البلاغه یافته اند؛ زیرا مرحوم سیّد رضى اشاره به آن چه آن ها گفته اند، ندارد.

زمخشرى نیز در کتاب ربیع الابرار بخشى از این خطبه را با تفاوت هاى متعدّدى نقل کرده است و بخش دیگرى از این خطبه در چهار کتاب که قبل از نهج البلاغه تألیف یافته، بیان شده است: کتاب کافى؛ محاسن برقى؛ امالى صدوق و تفسیر عیاشى.[۸]

مبارزه با هوس های نفسانی و سرکوبی آن

آخرین قله تکامل انسان، رضوان خدا و بهشت جاودان است و وقتی بشر به این قله می رسد که با انجام وظایف دینی، پیچ و خم های سختی ها را که در این مسیر سر راهش می آید، تحمل کند و به پیش رود و تلخی ها را بچشد و ناراحتی ها را در مسیر خدا برخود هموار کند و با صبر انقلابی، مسئولیت خود را هر چند سنگین باشد انجام دهد.

به عکس مسیر دوزخ، مملو از هوس ها و خواسته های نفسانی و لذت ها است، اما لذت ها و کیف های زودگذر که آخرش دوزخ است.

امام على (ع) می فرماید: «شُقُّوا أَمْوَاجَ الْفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجَاهِ»؛[۹] «امواج کوه پیکر فتنه ها را با کشتی های نجات بشکافید و به پیش روید».

امیر مومنان على (ع) می فرماید: «بندگان خدا بدانید که شخص با ایمان صبح و شام به نفس خود بد گمان است و از خود عیب می گیرد و خواهان تکامل خود است». همچنین می فرماید: «اطاعت خدا رنج دارد ولی گناه خدا سازگار با هوس های انسان است، رحمت خدا بر کسی که نفس سرکش را سرکوب کند که دشوارترین کار است».[۱۰]

به هر حال اگر ما طالب سعادت هستیم، باید با هوس های نفسانی، هر چند سخت باشد، مبارزه کنیم و اگر خواهان بدبختی و دوزخ هستیم، راهش آسان است. ولی شخصی که به خدا ایمان دارد و عقل و آگاهی بر او حاکم است، مسیر اول را بر می گزیند تا به سعادت ابدی برسد، بقول شاعر محمود خوارزمی:

بهشت و دوزخت با تو است در پوست / چرا بیرون از آن می جویی ای دوست

هدف امام علی (ع)، توجه دادن انسان ها به مبارزه با هوس های نفسانی و سرکوبی آن است. هر چند دشوار باشد و انسان را دستخوش تلخی های رنج آور سازد و به عکس، توجه دادن آن ها به این که از فرصت ها و نوبتی که در این دنیا دارند، استفاده کنند و سعادت ابدی و رضوان خدا و بهشت را به خاطر هوس های چند روزه از دست ندهند؛

سختی ها و تلخی ها را در مسیر خدا با کمال میل تحمل کنند و بدانند که پیمودن مسیر سعادت سخت است و پیمودن مسیر بدبختی، آسان و مناسب هوس های انسان می باشد تا در این میدان چه کسی گوی سبقت را برباید؟!

نتیجه گیری

خداوند ما را برای بهشتی بودن خلق کرد و پیامبران و امامان (ع) را فرستاد تا ما را در مسیر بهشت هدایت کنند. اما مبارزه با هوای نفسانی و لذت های زود گذر دنیا برای جز خاشعان کار آسانی نیست. اینجاست که صبر راهبردی به کمک ما می آید و با توسل به آن می توان مسیر سخت سعادت را بر مسیر آسان شقاوت برگزید و به نقطه پایان رضوان الهی رسید.

پی نوشت ها 

[۱] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۷۶.

[۲] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۷۶.

[۳] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۷۶.

[۴] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۷۶.

[۵] . ابو داود، سنن أبی داود، ج۲، ص۴۲۲ (حدیث ۴۷۴۴)؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۸، ص۷۲.

[۶] . کلینی، الکافى، ج۲، ص۸۳.

[۷] . بقره، ۴۵.

[۸] . حسینی، مصادر نهج البلاغه، ج۲، ص۴۳۰.

[۹] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۵.

[۱۰] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۷۶.

منابع

۱- قرآن کریم.
2- ابو داود، سلیمان بن اشعث، سنن أبی داود، قاهره، دار الحدیث، ۱۴۲۰ق.
3- حسینی، عبدالزهراء، مصادر نهج البلاغه و أسانیده، بیروت، دارالزهرا، ۱۴۰۹ق.
4- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجره، ۱۴۱۴ق.
5- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۴۳۰ق.
6- مجلسی، محمد باقر، بحارالأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۱ق.

منبع مقاله | با اقتباس از:

۱- محمدی اشتهاردی، محمد، گفتار پیامبر (ص) در نهج البلاغه، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۶۴.
2- مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام، تهران، دار الکتب الإسلامیه، ۱۳۷۵، ج۶، ص: ۵۴۷-۵۴۱