امام علی(ع)؛ الگوی مردان جهان در روزگار بحران معنا

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، امروز «مرد بودن» برای بسیاری از مردان، دیگر یک مفهوم بدیهی و روشن نیست. الگوهایی که زمانی مرد را با قدرت، مسئولیت و پناه بودن تعریف می‌کردند، یا فرو ریخته‌اند یا دچار افراط شده‌اند. از یک‌سو، تصویر مردِ خشن، سلطه‌گر و بی‌اعتنا به احساسات انسانی اعتبار خود را از دست داده؛ و از سوی دیگر، الگوی مردِ منفعل، بی‌تعهد و گریزان از مسئولیت در حال گسترش است.

نتیجه این سردرگمی را می‌توان به‌روشنی دید: خانواده‌هایی ناپایدار، زنانی که احساس امنیت روانی ندارند، کودکانی مضطرب، و مردانی که خود نیز نمی‌دانند دقیقاً چه نقشی در زندگی باید ایفا کنند.

در چنین وضعیتی، جامعه بیش از هر زمان دیگر به یک الگوی مردانگیِ انسان‌محور، متعادل و قابل زیستن نیاز دارد؛ الگویی که نه مرد را به ابزار قدرت فرو بکاهد و نه او را از مسئولیت تهی کند. الگویی که قدرت را با اخلاق، اقتدار را با محبت، و ایمان را با عقل جمع کند.

اسلام، چنین الگویی را قرن‌ها پیش معرفی کرده است: حضرت علی علیه‌السلام؛ مردی که زندگی‌اش، پاسخ زنده به بحران معنای مرد بودن است.

دکتر محمدحسن جعفری، استاد دانشگاه و کارشناس علوم قرآنی، نکات قابل توجهی را درباره معیارهای مردانگی بر اساس سیره و سبک زندگی امام علی (ع) و آموزه‌های قرآن کریم معرفی می‌کند.

مردانگی از نگاه قرآن؛ امتیاز نیست، مسئولیت است

قرآن، مردانگی را یک مزیت ذاتی یا امتیاز طبیعی نمی‌داند. در نگاه الهی، زن و مرد در «کرامت انسانی» برابرند و آنچه انسان را بالا می‌برد، نه جنسیت، بلکه تقوا و مسئولیت‌پذیری است: «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ؛ باارزش‌ترین شما نزد خداوند، باتقواترین شماست.» (سوره حجرات، آیه ۱۳)

این آیه، اساس نگاه قرآن به مردانگی را روشن می‌کند؛ مرد بودن یعنی بار مسئولیت اخلاقی و اجتماعی سنگین‌تر، نه صدای بلندتر یا قدرت فیزیکی بیشتر.

مرد واقعی کسی نیست که بر دیگران غلبه کند. مرد واقعی کسی است که بر موقعیت‌ها، احساسات، تصمیم‌ها و وظایفش مسلط باشد. حضرت علی(ع)، تجسم کامل این نگاه قرآنی است؛ مردی که قدرتش، همواره در خدمت مسئولیت بود.

امام علی(ع)؛ مردی که اقتدارش از بندگی می‌آید

در فرهنگ قرآن، بزرگ‌ترین انسان‌ها پیش از هر عنوانی «بنده خدا» معرفی شده‌اند. پیامبر اکرم(ص) در بزرگ‌ترین واقعه معنوی‌اش چنین خطاب می‌شود: «سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ» (سوره اسراء، آیه ۱)

امام علی(ع) نیز همین مسیر را طی کرد. او پیش از آن‌که حاکم باشد، قاضی باشد یا فرمانده باشد، عبد خدا بود. این بندگی، سرچشمه اقتدار او شد؛ اقتداری که نه از ترس مردم می‌کاست و نه به تحقیر آنان می‌انجامید.

خود حضرت مردانگی را این‌گونه تعریف می‌کند: «شجاع‌ترین انسان کسی است که بر خواسته‌های نفسش پیروز شود.» (غررالحکم) در این نگاه، مردانگی از سطح زور و غلبه فیزیکی، به سطح بلوغ اخلاقی و خودکنترلی ارتقا پیدا می‌کند. همان نقطه‌ای که بسیاری از بحران‌های مردان امروز از آن آغاز می‌شود.

شجاعت علوی؛ نه در خشونت، بلکه در حق‌گویی

نام حضرت امیرالمؤمنین امام علی(ع) همواره با شجاعت همراه بوده است؛ اما شجاعت علوی، صرفاً شجاعت در میدان جنگ نیست. شجاعت اصلی او، ایستادگی بر حق در روزهایی است که حق، هزینه دارد.

قرآن، این نوع شجاعت را چنین توصیف می‌کند: «الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ» (سوره احزاب، آیه ۳۹) امام علی(ع) اهل مصلحت‌اندیشی‌های ترس‌آلود نبود. او حقیقت را به بهای سکوت نمی‌فروخت و عدالت را قربانی رضایت دیگران نمی‌کرد.

مرد علوی، حق‌گوست حتی اگر تنها بماند و دقیقاً همین ویژگی است که مردان امروز بیش از هر چیز به آن نیاز دارند.

عدالت؛ خط قرمز مردان بزرگ

عدالت محور اصلی مردانگی در مکتب امام علی(ع) است. قرآن عدالت را یک انتخاب شخصی نمی‌داند، آن را یک وظیفه همگانی معرفی می‌کند: «كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ» (سوره نساء، آیه ۱۳۵)

امام علی(ع) این آیه را زندگی کرد. نه برادرش از عدالت معاف شد و نه دوستش. او نشان داد مرد قوی، کسی نیست که برای نزدیکانش تبعیض قائل شود. این پیام برای جامعه امروز روشن است: مردانگی واقعی، یعنی توان ایستادن در کنار حق، حتی وقتی فشار عاطفی، اجتماعی یا خانوادگی وجود دارد.

امام علی(ع) و کرامت انسان؛ قدرت بدون تحقیر

در اوج قدرت، نگاه حضرت علی(ع) به انسان تغییر نکرد. در نامه تاریخی به مالک اشتر می‌نویسد: «مردم یا برادر دینی تو هستند، یا در آفرینش همانند تو» (نهج‌البلاغه، نامه ۵۳)

این جمله، بیانی عملی از این آیه قرآن است: «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ» (سوره اسراء، آیه ۷۰) مرد علوی حتی وقتی فرمان می‌دهد، انسان را تحقیر نمی‌کند. او می‌داند تحقیر دیگران، نشانه ضعف درونی است. قدرت واقعی همراه با کرامت است.

مرد خانواده؛ حضرت علی(ع) در زندگی روزمره

مردانگی علوی، فقط در سیاست و قضاوت خلاصه نمی‌شود. خانه، یکی از مهم‌ترین صحنه‌های مردانگی است. قرآن، خانواده را محل آرامش معرفی می‌کند: «لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا» (سوره روم، آیه ۲۱)

امام علی(ع) در خانه، شریک زندگی است نه فرمانده آن. روایت‌ها می‌گویند در کار خانه به حضرت زهرا(س) کمک می‌کرد. این رفتار برای مردان امروز، پیامی عمیق دارد، اینکه اقتدار مرد، با همدلی و همراهی ساخته می‌شود، نه اینکه با تسلط و تحکم همراه باشد.

از سوی دیگر قرآن، مردان اهل فهم را ستایش می‌کند: «هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ» (سوره زمر، آیه ۹) و پیامبر(ص) فرمود: «من شهر علمم و علی درِ آن است.»

مرد علوی اهل عقل است، اهل شنیدن، تحلیل و گفت‌وگو. او می‌داند تعصب جای خالی فهم را پُر نمی‌کند. این ویژگی، مردانگی را ماندگار و جامعه را ایمن می‌کند.

ساده‌زیستی؛ مردی که به داشته‌هایش فخر نمی‌فروشد

در جهانی که انسان‌ها با دارایی و نمایش اجتماعی سنجیده می‌شوند، امام علی(ع) معیار را تغییر داد. قرآن کریم می‌فرماید: «كَيْلَا تَأْسَوْا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ» (سوره حدید، آیه ۲۳)

ساده‌زیستی امام علی(ع)، از سر نداشتن نبود؛ از سر وابسته نبودن بود. مرد علوی، آزاد است چون اسیر جلوه‌گری نیست.

چرا امام علی(ع) هنوز الگوست؟ چون امام علی(ع) قدرت را از اخلاق جدا نکرد، مردانگی را به خشونت تقلیل نداد، مسئولیت را از خانواده حذف نکرد و انسان را وسیله ندانست.