راز توقف ۲۳ ساله یک رمان درباره پیامبر(ص)؛ «معراج» چرا کار را متوقف کرد؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، نویسنده «آنک آن یتیم نظرکرده» می‌گوید دشواری روایت برخی از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین مقاطع زندگی پیامبر اکرم(ص)، از جمله ماجرای معراج، باعث شد نگارش این اثر برای حدود ۲۳ سال متوقف بماند.

هفدهم ربیع‌الاول، سالروز میلاد پیامبر اسلام(ص) و هزار و پانصدمین سالروز ولادت آخرین فرستاده الهی است؛ پیامبری که قرآن کریم از او به عنوان الگویی شایسته برای مؤمنان یاد کرده است. زندگی رسول اکرم(ص) بخش مهمی از تاریخ صدر اسلام را تشکیل می‌دهد و همین موضوع سبب شده است نویسندگان بسیاری، چه مسلمان و چه غیرمسلمان، به سراغ روایت زندگی آن حضرت بروند و آن را بر پایه منابع تاریخی، روایی و دینی در قالب‌های گوناگون بازگو کنند.

بنابر روایت ایرنا، در میان نویسندگان ایرانی، آثاری با رویکرد داستانی درباره پیامبر(ص) نوشته شده است؛ مریم راهی با «به امین بگو دوستت دارم»، ابراهیم حسن‌بیگی با «محمد(ص)» و نقی سلیمانی با مجموعه چندجلدی «پیامبر» از جمله این نویسندگان هستند. حسن رحیم‌پور ازغدی نیز کتاب «محمد پیامبری برای همیشه» را تألیف کرده است.

در خارج از ایران نیز نویسندگانی همچون آنه‌ماری شیمل، اندیشمند آلمانی، با کتاب «محمد رسول خدا» و کارن آرمسترانگ، نویسنده انگلیسی، با کتاب «محمد(ص) زندگی‌نامه پیامبر اسلام» به زندگی پیامبر اکرم(ص) پرداخته‌اند.

برای کودکان و نوجوانان نیز آثار مختلفی تولید شده است؛ از جمله «محمد(ص) مثل گل بود» نوشته غلامرضا حیدری‌ابهری، «هفت حکایت از بچه‌ها و پیامبر» اثر مصطفی رحماندوست و مجموعه ۱۰ جلدی «قصه‌هایی از حضرت محمد(ص)» نوشته محمدرضا سرشار، نویسنده‌ای که بیشتر با نام رضا رهگذر و گویندگی «قصه ظهر جمعه» شناخته می‌شود.

با این حال، سرشار سال‌هاست که پروژه‌ای متفاوت را دنبال می‌کند؛ او نگارش داستان زندگی پیامبر اکرم(ص) با عنوان «آنک آن یتیم نظرکرده» را آغاز کرده و تاکنون چهار جلد از آن را منتشر کرده است. این چهار جلد نزدیک به هزار صفحه دارد و زندگی پیامبر(ص) را از پیش از تولد تا زمان هجرت به مدینه روایت می‌کند.

سرشار می‌گوید امیدوار است بتواند ادامه این اثر را نیز به پایان برساند؛ هرچند در صورت فراهم نشدن این امکان، آرزو دارد نویسندگان توانمند دیگری ادامه این روایت را برعهده بگیرند.

آغاز یک پروژه طولانی از سال ۱۳۵۹

سرشار درباره سابقه نگارش آثارش درباره پیامبر(ص) گفته است که نخستین بار در سال ۱۳۵۹ و در قالب دو جلد به سراغ زندگی پیامبر رفت. او در سال ۱۳۶۷ نیز کتاب «یثرب، شهر یادها و یادگارها» را نوشت.

با این حال، مجموعه‌ای از مشغله‌های شغلی و شخصی و در کنار آن، بزرگی و دشواری موضوع باعث شد انتشار ادامه کار سال‌ها به تعویق بیفتد.

در سال ۱۳۷۳ اما مسیر این پروژه شکل تازه‌ای پیدا کرد. سرشار یک برنامه نمایشی رادیویی درباره زندگی پیامبر(ص) تولید کرد که در ۷۷ قسمت نیم‌ساعته با عنوان «از سرزمین نور» پخش شد.

این مجموعه بعدها به مجموعه‌ای ۱۴ جلدی برای نوجوانان تبدیل شد و در ادامه، روایت آن در قالب چهار جلد رمان «آنک آن یتیم نظرکرده» برای مخاطبان بزرگسال نیز بازآفرینی شد.

توصیه‌ای درباره ساده‌تر شدن نثر

سرشار همچنین از دیدگاه رهبر انقلاب درباره نثر این اثر سخن گفته است. به گفته او، حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای در سال ۱۳۷۵ درباره نثر عمومی داستان این نکته را مطرح کرده بودند که «نثر کتاب، نثر خوبی است اما برای مخاطب عام، قدری دشوار است».

این دیدگاه باعث شد سرشار هنگام آماده‌سازی اثر برای انتشار کتاب، زبان آن را برای مخاطب عمومی ساده‌تر کند.

رهبر انقلاب پیش از آن نیز در ۲۲ تیر ۱۳۷۳، هنگام تجلیل از برنامه رادیویی «از سرزمین نور»، درباره این اثر گفته بودند: «اگر ما یک آقای رهگذری داشته باشیم و جزء این یک کار در ظرف بیست سی سال هیچ کار دیگری انجام نداده باشد، این کارِ بزرگی است؛ کار کوچکی نیست. آثار بسیاری از این نویسنده‌های بزرگ دنیا – این قصه‌نویس‌ها و تاریخ‌نویس‌ها – مال بیست سال و سی سال و این‌هاست و این خیلی اثر خوبی خواهد شد».

روایتی متفاوت برای مخاطب بزرگسال

سرشار در توضیح فعالیت‌های خود می‌گوید آثار متعددی درباره پیامبر(ص) برای کودکان و نوجوانان نوشته و مجموعه «از سرزمین نور» را مهم‌ترین اثر خود در این حوزه می‌داند.

در مقابل، «آنک آن یتیم نظرکرده» را برای مخاطبان بزرگسال نوشته است؛ اثری که چهار جلد آن نزدیک به هزار صفحه است و روایت آن از پیش از تولد پیامبر(ص) آغاز می‌شود و تا هجرت آن حضرت به مدینه ادامه پیدا می‌کند.

او با اشاره به آثار فراوانی که نویسندگان شیعه، اهل سنت و حتی غیرمسلمان درباره پیامبر نوشته‌اند، می‌گوید بخشی از این آثار به فارسی نیز ترجمه شده‌اند.

به اعتقاد سرشار، تفاوت این آثار تنها در فرم، ساختار و نحوه پرداخت نیست؛ بلکه محتوای آنها نیز متأثر از منابع و نگاه اعتقادی نویسندگان است. نویسندگان اهل سنت عمدتاً بر اساس روایات، احادیث و سیره مورد قبول خود نوشته‌اند و نویسندگان شیعه نیز بیشتر به منابع و سیره بزرگان شیعه تکیه داشته‌اند.

تلاش برای روایت بدون تعصب

سرشار می‌گوید در نگارش «آنک آن یتیم نظرکرده» تلاش کرده از تعصب‌های نادرست فاصله بگیرد.

او تأکید دارد که نمی‌خواسته واقعیتی را پنهان کند، برخلاف مسلمات تاریخی چیزی بنویسد یا دچار بزرگ‌نمایی و کوچک‌نمایی بی‌دلیل شود. به گفته او، نویسنده باید تلاش کند هنگام روایت یک شخصیت تاریخی، تا حد امکان بی‌طرف به نظر برسد.

او یکی از چالش‌های آثار تاریخی نوشته‌شده از سوی نویسندگان متعلق به جریان‌ها و مذاهب مختلف را گرفتار شدن در تعصب می‌داند و معتقد است این مسئله گاهی از کمبود تحقیق یا رعایت نکردن انصاف ناشی می‌شود.

از نگاه سرشار، داستان تاریخی باید آن‌قدر ساختار منسجم و کاملی داشته باشد که مخاطب بتواند فارغ از واقعی بودن شخصیت‌ها، آن را به عنوان یک داستان بخواند و از آن لذت ببرد.

او می‌گوید بسیاری از نویسندگان در نگارش تاریخ، بیش از اندازه به ساختار خطی وقایع وابسته می‌شوند. به همین دلیل، تلاش کرده است محتوای تاریخی را درون یک ساختار داستانی کامل قرار دهد تا مخاطب پیش از هر چیز با یک اثر داستانی روبه‌رو باشد.

چرا فضاسازی در داستان تاریخی اهمیت دارد؟

یکی از ویژگی‌هایی که سرشار برای کتاب خود برجسته می‌کند، توجه ویژه به فضاسازی است.

او معتقد است در بخشی از آثار داستانی تاریخی، عنصر فضاسازی جدی گرفته نشده است؛ در نتیجه مخاطب هنگام خواندن نمی‌تواند خود را در فضای تاریخی داستان قرار دهد و به زمان مورد نظر منتقل شود.

سرشار می‌گوید تلاش کرده این مشکل را در «آنک آن یتیم نظرکرده» برطرف کند و به گفته او، خوانندگانی که کتاب را مطالعه کرده‌اند نیز این ویژگی را یکی از نقاط قوت اثر دانسته‌اند.

البته او دستیابی به چنین فضاسازی‌ای را بسیار دشوار می‌داند؛ چراکه داستان به بیش از هزار سال پیش مربوط است و منابع تاریخی و سیره‌ها معمولاً جزئیات کافی درباره مسائلی مانند معماری شهر مکه و نقشه آن ارائه نکرده‌اند.

از سوی دیگر، داستان زندگی پیامبر(ص) در سرزمینی عربی اتفاق می‌افتد و نویسنده ایرانی است. سرشار می‌گوید فردی که خود اهل عربستان و مکه باشد، شاید حتی با اطلاعات محدود بتواند بخشی از رنگ و بوی فرهنگی آن سرزمین در گذشته را بهتر درک کند، اما رسیدن به چنین فضایی برای یک نویسنده ایرانی دشوارتر است.

با وجود این دشواری‌ها، یکی از جلدهای کتاب به عربی ترجمه و در بیروت منتشر شد و بازخورد مخاطبان عرب، به گفته سرشار، نشان داد که فضاسازی اثر برای خوانندگان عرب نیز قابل قبول بوده است.

معراج؛ روایتی که ۲۳ سال قلم را متوقف کرد

سرشار می‌گوید نگارش «آنک آن یتیم نظرکرده» را از سال ۱۳۷۳ آغاز کرده و در این اثر به جزئیاتی توجه داشته که می‌توانسته به واقعی‌تر شدن فضای داستان کمک کند.

بخشی از این جزئیات با استفاده از منابع قرآن و حدیث شکل گرفته است؛ اما برخی موضوعات، مانند معراج، دشواری بسیار بیشتری داشته‌اند.

او درباره معراج توضیح می‌دهد که این واقعه تجربه‌ای ویژه و منحصر به پیامبر اکرم(ص) بوده است؛ تجربه‌ای که هیچ فرشته یا پیامبری پیش از رسول خدا(ص) به آن مرتبه نرسیده بود.

از سوی دیگر، همه جزئیات این سفر از سوی پیامبر(ص) برای اصحاب و اطرافیان نقل نشده است. در قرآن نیز در بیان این واقعه، از سفر شبانه پیامبر(ص) از مسجدالحرام به مسجدالاقصی سخن گفته شده است.

همین محدودیت منابع و دشواری پرداختن داستانی به عوالمی که درک آنها خارج از تجربه معمول انسان است، باعث شد سرشار در ادامه کار با احتیاط بیشتری پیش برود.

چرا ۲۳ سال میان جلدها فاصله افتاد؟

سرشار می‌گوید پس از انتشار جلدهای اول و دوم، هنگامی که نگارش به بخش‌هایی مانند معراج رسید، تصمیم گرفت ادامه کار را متوقف کند.

به گفته او، یکی از دلایل اصلی این توقف، اطلاعات اندک موجود در منابع تاریخی و سیره درباره جزئیات معراج بود. از سوی دیگر، موضوع به مراتبی از عالم وجود مربوط می‌شد که نمی‌شد تنها با تکیه بر تخیل نویسنده آنها را روایت کرد.

موضوعاتی مانند شق‌القمر نیز بر دشواری کار می‌افزودند. به همین دلیل، فاصله میان نگارش جلدهای اول و دوم با جلدهای سوم و چهارم به حدود ۲۳ سال رسید.

سرانجام سرشار در سال ۱۳۹۹ جلد سوم را نوشت و به گفته خودش، در این مرحله توانست بر بخشی از ترسی که نسبت به عظمت و دشواری موضوع داشت غلبه کند و با توفیقی که نصیبش شد، کار را ادامه دهد.

«این نوشته برای من به اندازه زندگی جدی است»

سرشار معتقد است نویسندگانی که موضوع را چندان بزرگ و حساس نمی‌بینند، شاید بتوانند با سرعت بیشتری بنویسند و حتی آثار پرحجمی تولید کنند؛ اما برای او روایت زندگی پیامبر(ص) چنین جایگاهی ندارد.

او می‌گوید این اثر برایش به اندازه خود زندگی جدی و مهم است و همین مسئله باعث می‌شود در بسیاری از برنامه‌هایی که به آنها دعوت می‌شود، از خواندن بخش معراج خودداری کند؛ چراکه هنگام خواندن این قسمت، خودش نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

به گفته سرشار، میان اثر و مخاطب اهل دل، نوعی ارتباط وجودی شکل می‌گیرد. او نمونه دیگری از این تأثیر را بخش مربوط به وفات حضرت آمنه می‌داند؛ بخشی که در برخی جلسات هنگام خواندن آن، مخاطبان متأثر شده و گریه کرده‌اند.

او خاطره‌ای از حضور در جمع استادان پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نقل می‌کند که پس از خواندن بخش مربوط به حضرت آمنه، حجت‌الاسلام عبدالحسین خسروپناه به او گفته است: «اگر خواندن را ادامه می‌دادید حالم بد می‌شد».

روایتی که به گفته بزرگان، عمق یتیمی پیامبر را نشان داد

سرشار همچنین به دیداری اشاره می‌کند که رهبر انقلاب برای تقدیر از برنامه رادیویی «از سرزمین نور» او را دعوت کرده بودند.

به گفته این نویسنده، رهبر انقلاب در آن دیدار علاوه بر تقدیر از اثر، گفته بودند که با این داستان توانسته‌اند عمق یتیمی پیامبر(ص) را درک کنند.

او همچنین از بازخورد برخی دیگر از بزرگان درباره کتاب سخن می‌گوید و معتقد است اظهارنظرهای آنان نشان داده که اثر، در حد بضاعت نویسنده و انتظارات مخاطبان، توانسته موفق باشد.

با این حال، سرشار تأکید دارد که هیچ اثری، حتی اگر از نظر فنی و محتوایی بسیار قوی باشد، نمی‌تواند حق چنین موضوع بزرگی را به طور کامل ادا کند.

او برای بیان این مفهوم به تعبیر «آب دریا را اگر نتوان کشید، هم به قدر تشنگی باید چشید» اشاره می‌کند و می‌گوید تلاش کرده است در حد توان خود، این رسالت را انجام دهد.

استقبال مخاطبان عرب از «آنک آن یتیم نظرکرده»

بخشی از این اثر به زبان‌های دیگر نیز ترجمه شده است.

سرشار می‌گوید مراسم رونمایی ترجمه کتاب در بیروت با استقبالی روبه‌رو شد که به گفته خودش نمونه آن را در ایران ندیده بود.

در بعلبک نیز حدود ۱۲۰ نفر در مراسم رونمایی حضور داشتند و مخاطبان پس از خرید کتاب برای دریافت امضای نویسنده صف کشیدند. امام جمعه بعلبک نیز که کتاب را مطالعه کرده بود، در مراسم درباره ویژگی‌های آن سخنرانی کرد.

دو جلد نخست «آنک آن یتیم نظرکرده» نیز به زبان ترکی استانبولی ترجمه و منتشر شده است. به گفته سرشار، یکی از افرادی که از ترکیه آمده بود، تعریف کرده که هر روز بخشی از ترجمه این کتاب در یکی از شبکه‌های تلویزیونی ترکیه خوانده می‌شده است.

همچنین یک استاد آمریکایی این اثر را به انگلیسی ترجمه کرده، اما نتوانسته ناشری برای انتشار آن در آمریکا پیدا کند و در نهایت ترجمه کتاب را در سکوی آمازون قرار داده است.

ادامه داستان زندگی پیامبر(ص)؛ پروژه‌ای که ممکن است بیش از دو برابر شود

با پایان گفت‌وگو، سرشار به بخش‌هایی از زندگی پیامبر(ص) اشاره می‌کند که هنوز در این اثر روایت نشده‌اند.

به گفته او، زندگی پیامبر پس از هجرت به مدینه، از نظر تعداد و اهمیت وقایع، بخش بسیار گسترده‌ای را شامل می‌شود. ۱۰ سال حضور پیامبر(ص) در مدینه، به‌ویژه جنگ‌ها و موضوعات مربوط به منافقان و یهودیان، از دوران ۱۳ ساله حضور ایشان در مکه پرماجراتر است.

به همین دلیل، تعداد جلدهای «آنک آن یتیم نظرکرده» ممکن است در صورت ادامه پروژه، بیش از دو برابر چهار جلد منتشرشده فعلی شود.

سرشار امیدوار است خودش فرصت و توان لازم برای تکمیل این اثر را پیدا کند، اما در عین حال می‌گوید اگر نتوانست این کار را به پایان برساند، آرزو دارد نویسندگان توانمند و خوش‌ذوق دیگری این مسیر را ادامه دهند و روایت داستانی زندگی رسول اکرم(ص) را به سرانجام برسانند.