در پیوند با آیه ۴۵ سوره بقره که به نماز و صبر به عنوان یاریگران انسان اشاره دارد، نهجالبلاغه «صبر» را راس ایمان میشمارد.
در فراز هشتم دعای امام سجاد علیهالسلام، ماه رمضان فرصتی برای آگاهی از اوقات نماز و خلوص نیت در بندگی معرفی شده است.
امیرالمؤمنین علی(ع)، راز ماندگاری در جاده لغزنده سیاست را بیان میکند: نه خود فریب ظواهر قدرت را میخورم و نه دیگران میتوانند حقیقت را بر من مشتبه سازند؛ این بصیرتی است که انسان را از سقوط در چاهی که قدرتمندان در اوج اختیار برای خود میکنند، نجات میدهد.
نمیتوان دم از جهاد کبیر و عدم اطاعت از کافران زد، اما نسبت به شکافهای اجتماعی بی تفاوت بود، نهجالبلاغه پیوند عمیقی میان عدل و استقامت ملی برقرار میکند.
در دعای بیست و هفتم صحیفهی سجّادیه، امام سجّاد علیهالسلام حتی برای رزمندگان اسلام که در میدان جهاد با دشمنان حقّ میجنگند و آرزوی شهادت دارند، چنین دعا میکنند: «خدایا! این اعضا و جوارحی را که به آنان عطا کردهای، چنان قرار ده که تا آخرین لحظه در راه تو به کار گرفته شوند. نه آنکه با اصابت نخستین تیر از پای درآیند؛ بلکه این اعضاء و جوارح در مسیر تو خرج شود.»
پیوند معارف نهجالبلاغه با آیه ۲۲ سوره نور، ترسیمگر سیمای جامعهای است که بر مدار «مغفرت الهی» میچرخد.
در نگاه نهجالبلاغه، ریشه بسیاری از انحرافات اجتماعی و شکستهای سیاسی، ترس از غیر خداست.
امیرالمؤمنین علی (ع) در حکمت ۱۱۳ نهجالبلاغه، سه گوهر ارزشمند را به بشریت هدیه میدهد: ادب بهعنوان میراثی جاویدان، توفیق الهی بهعنوان رهبری که هرگز انسان را به بیراهه نمیکشاند، و عمل صالح بهعنوان تجارتی پرسود که سرمایه عمر را به سعادت ابدی بدل میکند.
امام سجاد علیهالسلام ماه رمضان را مسیر رسیدن به احسان الهی معرفی میکنند. شیعیان حقیقی با آثار عبادت خود شناخته میشوند: شکم لاغر از روزه، لبهای پژمرده، شبزندهداری، نماز و تسبیح مخلصانه. روزه و عبادت باید نشاندهنده اخلاص و عمل واقعی باشد، نه صرف مدعی بودن. این اوصاف، شاخصی برای تشخیص پیروان واقعی اهل بیت علیهمالسلام است.
رهیر شهید انقلاب میفرماید در داخل کشور شعار «دینداری» را جدی باید گرفت؛ راه امیرالمؤمنین را جدی باید گرفت.
یاوران مهدی هرگز از قرآن و معارف ژرف آن بیبهره نیستند، بلکه چشمانشان با نور تنزیل قرآن جلا مییابد.
در نگاه علوی، جامعه یک واحد یکپارچه است که اعمال هر بخش از آن، همچون موجی بر تمام سطح دریا اثر میگذارد.
بخشی از آیه ۱۲۷ بر عدم اندوه و دلتنگی در برابر مکر دشمنان تأکید دارد: «وَلا تَحزَن عَلَیهِم وَلا تَکُ فی ضَیقٍ مِمّا یَمکُرونَ». این فرمان الهی، زیربنای مدیریت بحران در نهجالبلاغه است.
آرامش قلبی زمانی در سطح کلان رخ میدهد که مردم احساس کنند حقوقشان محترم شمرده میشود، در حقیقت، ذکر الله در ساحت اجتماع، یعنی جاری کردن قوانین الهی و عدالت که نتیجه آن امنیت روانی عمومی است.
در نگاه اجتماعی نهجالبلاغه،فقر، جهل و ظلم به عنوان بزرگترین سیئات اجتماعی تنها زمانی ریشهکن میشوند که حسناتی چون عدالت اقتصادی، آگاهیبخشی عمومی و مساوات در حقوق شهروندی جایگزین آن شوند.
آیه ۱۱۱ سوره توبه صرفاً درباره جنگ و جهاد فیزیکی نیست، بلکه درباره یک «سبک زندگی» است؛ سبکی که در آن ثروت در خدمت محرومان، قدرت در خدمت عدالت، و جان در راه آرمانهای انسانی هزینه میشود.
جامعهای که در علم و فناوری عقب بماند، نمیتواند فرمان قرآن مبنی بر آمادگی حداکثری را اجرا کند و از منظر فرهنگی، تخصصگرایی و بهروز بودن در ابزارها و رویکردها، بخشی از هویت مؤمن است.
آنچه را که انسان از دست میدهد و یا به آن نمیرسد، از دو حال خارج نیست: یا آن چیز از امور دنیوی است، و یا اخروی. اگر از امور دنیا است که هرگز سزاوار حسرت و اندوه نیست، و اگر هم از امور اخروی است که با وجود تلاش فراوان محقق نگشته است، باید گفت که خداوند متعال، پاداش تلاش برای رسیدن به مقامات معنوی را بیپاسخ نمیگذارد.
مؤمن در نهجالبلاغه، فردی است که با تمام توان در صحنه حاضر است، اما در عین حال میداند که نتیجه در دست او نیست. این پارادوکس ظاهری، در واقع اوج عرفان اجتماعی است.
امام در نامهای به نیروهای دولتی دستور میدهند که حتی در نوشتن مکاتبات اداری، از اسراف در کاغذ و مرکب پرهیز کنند و قلمها را تیز کنند تا سطرها نزدیک به هم باشد.
امام علی (ع) در حکمت ۲۷ نهجالبلاغه، با زبانی حکیمانه، راهکاری برای مواجهه با بیماریها ارائه میدهد: «با بیماریات همراهی کن مادامی که با تو همراهی میکند.» این سخن، نه تنها یک توصیه پزشکی، بلکه یک درس زندگی است که به ما میآموزد چگونه با چالشهای زندگی، از جمله بیماریها، با صبر، تدبیر و امید برخورد کنیم.
یکی از مهمترین عوامل موفقیت فرزندان در زندگی، دعای خیر والدین برای آنهاست. والدین با نیت خالص و خواندن دعاهای خاص میتوانند به تربیت فرزندانی صالح و سر به راه کمک کنند. از دعاهایی برای رفع نافرمانی و پرخاشگری گرفته تا دعاهایی برای موفقیت و هدایت در مسیر درست، هر کدام به نوعی به ایجاد آرامش و رشد شخصیت فرزندان کمک میکنند.
حکمت ۸۳ نهج البلاغه، مجموعهای از پنج توصیه کلیدی از سوی امام علی را در بر دارد؛ از امید بستن تنها به خدا و پرهیز از گناه تا شجاعت در گفتن «نمیدانم» و اهمیت صبر. آموزههایی کوتاه اما کاربردی که میتواند راهنمایی عملی برای زندگی فردی و اجتماعی امروز باشد.
در نهجالبلاغه، توکل بر خداوند که در آیه ۱۷۳ سوره آل عمران با عبارت «نعم الوکیل» توصیف شده، یک مفهوم ایستا و به معنای دست روی دست گذاشتن نیست.
در میان بحرانهای زندگی، از فقر و بیماری تا نگرانیهای اجتماعی و فردی، امام سجاد علیهالسلام در دعای مکارمالاخلاق به انسانها میآموزد که چگونه در شرایط دشوار، عزت نفس خود را حفظ کنند و تنها به خدا توکل نمایند.
نامه ۲۶ نهجالبلاغه که از سوی علی بن ابیطالب خطاب به یکی از مأموران جمعآوری زکات صادر شده، بر تقوای الهی، امانتداری و پرهیز از هرگونه خیانت به مردم تأکید دارد؛ آنجا که حضرت تصریح میکند: «بزرگترین خیانت، خیانت به امت است و رسواترین دغلبازی، فریب پیشوایان.»
مسیر بهشت از جاده ای پر پیچ و خم گذشته که در آن با بسیاری از مشکلات و سختی ها روبرو می شویم و برای رسیدن به بهشت باید در برابر آن ها استقامت نمود.
ثبات قدم در نهجالبلاغه، ریشه در معرفت و یقین دارد، امام علی (ع) توضیح میدهند که چرا برخی در برابر دشمن عقبنشینی میکنند؛ زیرا پیوند قلبی آنان با منبع قدرت مطلق سست است.
امام سجاد علیهالسلام، شکر خدا را برای ورود به ماه رمضان و هدایت به حمد الهی لازم میدانند. اگر انسان اهل حمد نباشد، از محدوده انسانیت خارج و به بهیمیت میرسد. در روایت دیگری امام صادق علیهالسلام فرمودند: ذکر «الحمدلله رب العالمین» صبح و شب انسان را در شمار شاکران قرار میدهد.
نهجالبلاغه به عنوان تجلیگاه اندیشههای قرآنی، در جایجای خود به شرح این حقیقت پرداخته است که چگونه صبر و نماز میتوانند به عنوان دو بال پرواز، انسان را از زمینگیری در ابتلائات رهایی بخشد.