هشدار تاریخ ساز امام علی(ع) در نهجالبلاغه درباره جامعهای که مسئولیتهایش را فراموش میکند: «اگر امر به معروف و نهی از منکر را رها کنید، بدترین شما بر شما حاکم میشوند و دعاهایتان بیپاسخ میماند.»
در دنیایی که شتاب تصمیمگیری گاه بر تعمق و تدبیر پیشی میگیرد، نادیدهگرفتن تجربه سالخوردگان به یکی از چالشهای اجتماعی تبدیل شده است؛ در حالی که پیوند خردِ برخاسته از سالها آزمون و خطا با توان و انگیزه جوانان، میتواند مسیر پیشرفت فردی و جمعی را روشنتر و خطاهای آینده را کمتر کند.
امیرالمؤمنین علی(ع) در خطبه ۱۷۸ نهجالبلاغه با هشدار نسبت به فریبندگی دنیا و پیامدهای گناه، زوال نعمتها و نزول بلاها را نتیجه انحراف انسان از مسیر الهی میداند و تأکید میکند که بازگشت صادقانه به درگاه خداوند و دعایی برخاسته از دل، مهمترین راه رفع بلاها و اصلاح امور فردی و اجتماعی است.
تقوا، حصار نیست که انسان را محدود کند، بلکه نظامی از آگاهی و انتخاب است. فرد متّقی از روی ترس عمل نمیکند، بلکه بر پایه شناختش از خیر و شر تصمیم میگیرد.
نعمت، همواره نیازمند مراقبت است. هر نعمتی که انسان را از خدا غافل کند، در واقع نقمت است. اگر دیدیم که پس از معصیت، راه رزق و نعمت همچنان باز است، باید بیش از پیش استغفار کنیم؛ چراکه شاید آن نعمت، آزمایش پایانی باشد.
نهج البلاغه، گنجینهای از فصاحت، بلاغت و حکمت حضرت علی (ع) است؛ هر خطبهای در این کتاب مانند جواهری درخشان، با مفاهیم عمیق دینی و قدرت بینظیر کلام، دلها را روشن و اندیشهها را به تحیر وا میدارد. انتخاب زیباترین خطبه شاید کاری ناممکن باشد، اما خطبههای شقشقیه، غراء، اشباح، قاصعه و متقین جلوهای از اوج بلاغت و اثرگذاری سخن آن حضرت را به نمایش میگذارند.
گاهی انسان بیآنکه کاری سنگین انجام داده باشد، احساس خستگی میکند؛ خستگیای که نه با خواب برطرف میشود و نه با تفریح. این همان ملال قلبی است؛ حقیقتی که امیرالمؤمنین علی(ع) از آن پرده برداشته و راه شفای آن را در «حکمتهای بدیع» نشان داده است.
برخورد سخت امام علی علیهالسلام با کارگزاران خائن گویای آنست که عدالت درباره نزدیکان و منصوبین باید شدیدتر اجرا شود تا الگویی برای کل سیستم اداری باشد تا همه بدانند نزدیکی به قدرت، مصونیتی در برابر اجرای احکام ایجاد نمیکند.
در بخشی از نامه ۲۵ نهجالبلاغه، امیرالمؤمنین علی (ع) دستورالعملی دقیق برای جمعآوری و انتقال حیوانات زکات صادر کردهاند که قرنها از قوانین امروزی حقوق حیوانات پیشی گرفته است.
امام علی(ع) در نامهای به «زیاد» سفارش کردند: اسراف را رها کن، از امروز به فکر فردا باش و از تکبر بپرهیز. ایشان تأکید کردند که انسان تنها بر اساس اعمالش پاداش میگیرد.
زندگی یک رقابت مداوم با زمان است. اگر تمام تلاش خود را صرف به دست آوردن زمان و تحقق همهی آرزوها کنیم، به خستگی مفرط میرسیم. اما اگر کاملاً غافل باشیم، در حسرت فرصتهای از دست رفته میمانیم.
در خطبه چهلویکم نهجالبلاغه، امامعلیعلیهالسلام با اشارهای تند و هشداردهنده،حیلهگریوعهدشکنی را آفت بزرگ جوامع میخوانند و اعلام میکنند که جامعهای که زیرکی را با فریبکاری اشتباه میگیرد، از حقیقت صدق و وفاداری دور مانده است؛فضائلی که به باور امام، سپر انسان در برابر سقوط اخلاقی و ضمانت پایبندی به عهد الهی و انسانیهستند.
هر دلی که در این ایام سخت با بخشش ما به نرمی گراید و کانون هر خانهای که با اندک انفاق ما به گرمایی دوباره دست یابد، در حقیقت، سرمایهای ارزشمند برای فردای ما اندوخته است.
حکمت امیرالمؤمنین علیهالسلام گویای آن است که بسیاری از بیماریها دورانی دارد که با پایان دورانش خود به خود دفع میشود.
دعای امام سجاد: اى خداى من اگر در پيشگاه تو بگريم تا پلکهاى چشمانم بيافتد، و به آواز بلند بنالم تا صدايم قطع گردد، و در برابر تو بايستم تا پاهايم ورم كند.... با اين رفتارها سزاوار از بين بردن گناهى از گناهانم نمیگردم.
آیتالله عبدالله جوادی آملی از مراجع تقلید، نهجالبلاغه را کتاب تفسیر جامع و ماندگار قرآن کریم دانست و بر ضرورت آبرومندی، وحدت و دوری از باطل در جامعه اسلامی تأکید کرد.
شیعیان، همواره صحیفۀ سجادیه را همچون یک منبع اصیل اندیشۀ اسلامی تلقی کردهاند. بهسبب همین توجه گسترده، نسخههای مختلف و شروح و ترجمههای صحیفه را میتوان در مناطق مختلف شیعهنشین مشاهده کرد.
در خشکسالی، بارورسازی ابرها راهحلی قطعی نیست؛ زیرا باران به فرمان خداست، چنانکه امیرالمؤمنین(ع) میفرمایند آسمان و زمین مطیع اویند. خدای متعال خشکسالی را وسیله توجه انسان به درگاهش قرار میدهد تا نیاز مادی ما را به رشد معنوی پیوند دهد.
باید هرگاه لطف خدا را در پوشاندن عیبهای خود دیدیم، بهجای خوشدل شدنِ بیجا، به خود آییم و با شرمندگی زمزمه کنیم: «خدایا؛ شکر که رسوایم نکردی، کمکم کن تا اصلاح شوم.»
هر انسانی در قیامت با آن چیزی محشور میشود که در دنیا آن را دوست میداشت و برایش زندگی میکرد.
زندگی موفق و سعادتمند، آن زندگیای است که در آن، آرزوها و خواستههای نفسانی، صرفاً در خدمت هدف نهایی و غایت خلقت انسان (یعنی قرب الهی و رستگاری ابدی) قرار گیرند، نه اینکه خود این آرزوها به جای هدف نهایی، هدفگذاری شوند.
خطبه هشتاد نهج البلاغه پیرامون موضوع زن و ویژگی های فطری و شخصیتی آن است. آنچه این خطبه را متمایز می کند، تفاسیر و تعابیر متنوع و گاه دور از متن کلام امیرالمومنین است. پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ این خطبه را این چنین تفسیر کرده است:
مسئول اسلامی باید بداند که مقام، فرصت خدمت است نه امتیاز شخصی. در نگاه علوی، موفقترین مدیر کسی است که پس از کنارهگیری از مسئولیت، جز رضایت الهی و دعای خیر مردم برایش نماند.
هر اطاعتی از شیطان، مصداق عبادت شیطان است؛ یعنی هر چه مطابق امر الهی نباشد، اطاعت و عبادت شیطان است.
طبق فرمایش امیر مؤمنان علیهالسلام جوانی، سلامتی و فراغت، زمانهایی هستند که سختی کار کمتر است. اگر آمادهسازی برای آینده را به دوران پیری و بیماری موکول کنیم، انرژی لازم برای حرکت و عمل صالح را نخواهیم داشت؛ چرا که آن زمان، زمان «شغل» و سختی است.
معاد مبتنی بر روح بوده و بر اساس آن روح پس ازمرگ به بدن انسان دوباره باز میگردد، وقتی میگوئیم انسان در آخرت پاداش داده میشود، چیزی باید وجود داشته باشد تا آن پاداش یا کیفر را درک کند.
اندیشهی مرگ، اگرچه در ظاهر یادآور پایان است، اما در حقیقت آغاز نوعی بیداری است؛ بیداری از غفلت دنیا و بازگشت به معنای زندگی. یاد مرگ نه تنها زوال و فنا را به یاد نمیآورد، بلکه انسان را به سوی رشد، تقوا و انسانیت فرا میخواند.
جامعهای که در مسیر نافرمانی، بیعدالتی و بیتوجهی به ارزشها گام برمیدارد، آرامآرام برکت را از دست میدهد.
از آنجایی که هر چیزی آفتی دارد، یکی از آفات عبادت، تنبلی است. سستی و کاهلی در امر عبادت، یکی از نشانههای کمتوفیقی از جانب خداوند متعال است؛ چرا که نشاط در عبادت، منّتی بزرگ است از جانب معبود بر بندهاش، که سعادت دنیا و آخرتِ او را در پی دارد.
ما نباید هرگز فکر کنیم که دیگر کارمان از دست رفته و خدا ما را رها کرده است. این اطمینان قلبی، مانند یک لنگر محکم در میان تلاطمهای زندگی عمل میکند و به جای تسلیم در برابر سختیها، انسان را به جستجوی راهحلهای خلاقانه و توأم با امید ترغیب میکند.