نهج‌البلاغه تنها کتابی برای شناخت سیره و معارف امیرالمؤمنین(ع) نیست؛ در بخش‌هایی از این گنجینه علوی، تصویری هشداردهنده از روزگاری ترسیم شده است که فتنه‌ها فراگیر می‌شوند، ارزش‌ها رنگ می‌بازند و تشخیص حق از باطل دشوارتر از همیشه خواهد شد. امام علی(ع) در خطبه‌ها و حکمت‌های مختلف، از نشانه‌های این دوران، دگرگونی معیارهای اخلاقی، گسترش حرام‌خواری و دروغ، فاصله گرفتن از قرآن و امام و سختی‌های دوران پیش از ظهور سخن گفته و در کنار این هشدارها، راه عبور از فتنه‌ها را نیز نشان داده‌اند.
نسبت میان «قصاص»، «انتصار» و «جهاد» از جمله مباحث مهمی است که در قرآن کریم و نهج‌البلاغه، با نگاهی فراتر از ساحت فردی مطرح شده است. در این چارچوب، انتقام از دشمن متجاوز، نه واکنشی شخصی، بلکه بخشی از مسئولیت امت برای صیانت از حیات جامعه اسلامی معرفی می‌شود.
پیش از آنکه زائران اربعین قدم در مسیر نجف تا کربلا بگذارند، در جوار صحن حضرت زهرا(س) حرم امام علی(ع) بر سر سفره متبرک امام رضا(ع) می‌نشینند؛ جایی که خادمان رضوی با توزیع ده‌ها هزار پرس غذای گرم، عاشقان سیدالشهدا(ع) را بدرقه طریق الحسین می‌کنند.
سیره پیامبر اکرم(ص) و امام علی(ع) نشان می‌دهد که احترام، اعتماد، پرهیز از سرزنش و سپردن مسئولیت به جوانان، از مهم‌ترین اصول تربیتی در اسلام است؛ رویکردی که می‌تواند پاسخی برای بسیاری از چالش‌های امروز در ارتباط با نسل جوان باشد.
ازدواج، یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های زندگی است و موفقیت آن تا حد زیادی به انتخاب آگاهانه همسر بستگی دارد. در آموزه‌های امام علی(ع)، معیارهایی همچون دینداری، اخلاق نیک، رشد عقلی و عاطفی، اصالت خانوادگی و هم‌کفو بودن، از مهم‌ترین ملاک‌های انتخاب همسر معرفی شده‌اند؛ معیارهایی که می‌توانند زمینه‌ساز تشکیل خانواده‌ای پایدار و آرام باشند.
امیرالمؤمنین امام علی (ع) در روایتی کوتاه اما عمیق، مؤمنان را به امیدواری، انتظار فرج و پرهیز از ناامیدی نسبت به رحمت الهی فرا می‌خوانند؛ توصیه‌ای که در روزگار سختی‌ها، چراغ راه دل‌های امیدوار است.
80کیلومتر از نجف تا کربلا؛ مسیری که نه با کیلومترشمار خودرو بلکه با قدم‌های میلیون‌ها زائر اندازه‌گیری می‌شود.
جنگ نهروان برخلاف جنگ‌های جمل و صفین که مواجهه با عهدشکنان سیاسی و دنیاطلبان شام بود، رویارویی با جریانی بود که از درون جبهه خودی سر برآورد.
امام علی(ع) در یکی از مهم‌ترین نامه‌های نهج‌البلاغه، تصویری روشن از جوان آرمانی ارائه می‌دهند؛ جوانی که با تقوا، اخلاق، مسئولیت‌پذیری، آزادگی و بهره‌گیری از فرصت‌های زندگی، مسیر سعادت را می‌پیماید.
آخرین وصیت امیرالمؤمنین امام علی (ع) تنها خطاب به امام حسن و امام حسین (ع) نبود؛ بلکه نسخه‌ای همگانی برای همه مسلمانان، به‌ویژه والدین است. حضرت در نامه ۴۷ نهج‌البلاغه، «تقوای الهی» و «نظم در کارها» را دو اصل اساسی معرفی می‌کنند؛ دو کلیدی که اگر از کودکی در خانواده نهادینه شود، می‌تواند شخصیت، مسئولیت‌پذیری و موفقیت فرزندان را در زندگی فردی و اجتماعی تضمین کند.
امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) در حدیثی حکیمانه، ریشه عیب‌جویی و اشاعه عیب دیگران را آشکار می‌کنند و می‌فرمایند کسانی که خود گرفتار عیب هستند، برای توجیه کاستی‌های خویش، از بازگو کردن عیب‌های دیگران استقبال می‌کنند.
سلمان فارسی، صحابی مشهور حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و از یاران باوفای حضرت امیر سلام الله علیه است که پیامبر(ص) در وصفش فرمودند: سلمان از ما اهل بیت است. او ایرانی و پیش از اسلام آوردن، زرتشتی بود و روزبه نام داشت.
امام علی(ع) می‌فرمايند: به دنيا به ديد بی‌اعتنايی که بی‌ميل به آن هستيد نگاه کنيد زيرا به خدا سوگند به زودی ساکنان زمين نقل مکان می‌کنند و آنان که با خوش گذرانی با کمال آسايش بسر می‌برند به سخت ترين شرايط گرفتار می‌آيند. آنچه در دنیا وجـود دارد به زودی مثل ايـن است کـه قبل نبوده است و آنچه از آخرت وجود دارد به زودی مثـل بـاقی‌ها خواهد بود.
امیرالمؤمنین علی(ع) در روایتی از کتاب «الخصال»، رزمندگان را به پرهیز از سخنان بیهوده و اهتمام به ذکر خدا هنگام رویارویی با دشمن سفارش می‌کنند و این دو را از مهم‌ترین آداب حضور در میدان نبرد برمی‌شمارند.
دنیا بیش از آنکه مقصد باشد، گذرگاهی کوتاه است؛ جایی که فرصت ساختن آینده جاودانه انسان در آن رقم می‌خورد، نه محلی برای دل‌بستن و ماندن.
امیرالمومنین علی علیه السلام در حدیثی فرمودند: اَفْضَلُ العِبادَةِ الْعِفافُ، یعنی برترین عبادت ها عفاف است. حضرت در خطبه متقین نفس عفیف را از صفات مومن می شمارند.
امیرالمؤمنین (ع) در روایتی فرمودند زمانی که امام زمان (عج) پرچمش به اهتزاز در آید، از مشرق تا مغرب را تابان کند.
روایات اهل‌بیت(ع) ابعاد گوناگونی از شخصیت و دوران غیبت حضرت ولی‌عصر(عج) را تبیین کرده‌اند. امیرالمؤمنین علی(ع) نیز در حدیثی که در کتاب کمال‌الدین نقل شده، با توصیف حضرت مهدی(عج) به غربت و تنهایی آخرین حجت الهی در عصر غیبت اشاره می‌کنند؛ غربتی که مسئولیت منتظران را در شناخت، یاد و یاری آن حضرت بیش از پیش یادآور می‌شود.
بدزبانی و آسیب‌های ناشی از آن در آموزه‌های اسلامی از جمله موضوعاتی است که در سخنان پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) مورد توجه قرار گرفته است. بررسی روایات نشان می‌دهد که گناهان زبانی مانند ناسزاگویی، غیبت، تهمت و سخنان آزاردهنده، علاوه بر آثار فردی، روابط اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد و در مقابل، سکوت به‌جا، تفکر پیش از سخن گفتن و عادت به گفتار نیک از راهکارهای مهار زبان معرفی شده است.
ظاهر حکمت ۱۳۰ نهج‌البلاغه از گفت‌وگوی امام علی(ع) با اهل قبور حکایت دارد؛ موضوعی که این پرسش را برمی‌انگیزد که چگونه با آیه «وَمَا أَنتَ بِمُسْمِعٍ مَن فِي الْقُبُورِ» قابل جمع است. مفسران در پاسخ، با استناد به سیاق آیات قرآن و روایاتی مانند گفت‌وگوی پیامبر(ص) با کشته‌شدگان بدر، این آیه را ناظر به هدایت‌ناپذیری کافران یا مربوط به شرایط عادی دانسته و امکان شنیدن مردگان را در موارد خاص و به اذن الهی قابل پذیرش می‌دانند.
در حدیثی قدسی از پیامبر اکرم(ص) و امیرالمومنین(ع)، نماز عصر به عنوان یکی ازمحبوب‌ترین نمازها نزد خداوند معرفی شده است. این نماز یادگار توبه حضرت آدم(ع) و سفارش ویژه خداوند به پیامبر(ص) برای حفظ و مراقبت از آن است.
از جمله مفاهیم ارزشمندی که در آموزه‌های دینی به خصوص قرآن کریم، مورد عنایت و توجه قرارگرفته و به آن سفارش شده، احسان و نیکوکاری است.
دعای دفع سحر حضرت علی (علیه السلام)، دعای مخصوص دفع سحر و جادو به نقل از امیرالمومنین (علیه السلام) که طبق نص روایت، در دفع سحر و طلسم موثر می باشد. این دعا همان دعای رفع سحر و جادو در مفاتیح است که مرحوم شیخ عباس قمی نقل فرموده است.
امیرالمؤمنین حضرت علی علیه‌السلام در بخشی از خطبه ۲۳ نهج‌البلاغه، با دعایی سرشار از معرفت، از خداوند متعال جایگاه شهیدان، همراهی با سعادتمندان و همنشینی با پیامبران را درخواست می‌کنند.
خطبه ۲۰۱ نهج‌البلاغه با تأکید بر استقامت در مسیر هدایت، به مؤمنان هشدار می‌دهد که کمیِ رهروان حق، نشانه نادرستی آن نیست. امیرالمؤمنین علی(ع) در این خطبه، با اشاره به سرنوشت قوم ثمود، مسئولیت انسان در برابر رضایت به ظلم و اهمیت پیمودن راه روشن هدایت را یادآور می‌شود.
حضرت علی علیه السلام در خطبه شماره ۱۹۹ از کتاب ارزشمند نهج البلاغه درباره نماز سفارش کرده‌اند.
بخش اصلی بهره انسان از دنیا، همان مقداری است که صرف اصلاحِ آخرت و انفاق در راه حق می‌شود و باقی‌مانده آن، تنها اندوخته‌ای برای دیگران است.
آیات آغازین سوره بقره، پس از ترسیم ویژگی‌های منافقان با دو تمثیل گویا و دعوت انسان‌ها به عبادت خدای یکتا، به یکی از مهم‌ترین مباحث قرآنی یعنی «اصل تحدی» می‌پردازد؛ جایی که قرآن مخاطبان تردیدکننده را به آوردن سوره‌ای همانند خود فرا می‌خواند و این چالش را نشانه‌ای از الهی بودن وحی معرفی می‌کند.
امام علی (ع) با سازمان‌دهی بیت‌المال، تنوع‌بخشی به منابع مالی و بهره‌گیری از متخصصان برای تقسیم عادلانه اموال، اصلاحات اقتصادی نظام‌مند خود را اجرا نمودند.
در مکتب حکمرانی امیرالمؤمنین علی (ع)، اقتصاد تنها ابزاری برای تأمین معیشت نیست، بلکه یکی از ارکان اصلی «امنیت ملی» و «استقلال سیاسی» در مواجهه با دشمنان خارجی است.