فرزندآوری و افزایش جمعیت؛ نگاهی به جایگاه نسل‌افزایی در آموزه‌های قرآن

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، با مرور آیات قرآن و روایات اهل‌بیت(ع) می‌توان دریافت که در نگاه دینی، فرزندآوری جایگاهی فراتر از یک امر فردی و خانوادگی دارد و در پیوند با آینده جامعه، تربیت نسل صالح، گسترش ارزش‌های الهی و تقویت بنیان‌های اجتماعی معنا پیدا می‌کند.

چرا فرزندآوری و افزایش جمعیت اهمیت دارد؟

موضوع جمعیت صرفاً به افزایش یا کاهش یک شاخص آماری محدود نمی‌شود، بلکه با آینده اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی قدرت و اقتدار جوامع ارتباط دارد. از همین رو، افزایش جمعیت و تربیت نسل جدید در جامعه اسلامی می‌تواند در مسیر تقویت بنیان‌های اجتماعی و تحقق اهداف دینی مورد توجه قرار گیرد.

از سوی دیگر، کاهش جمعیت پیامدهایی همچون افزایش سالمندی، کاهش نیروی فعال جامعه، آسیب‌پذیری اقتصادی و اجتماعی و کاهش ظرفیت‌های آینده کشورها را به همراه دارد. از این منظر، سیاست‌گذاری جمعیتی و فراهم کردن زمینه مناسب برای تشکیل خانواده و فرزندآوری، مسئله‌ای مهم و راهبردی محسوب می‌شود.

در آموزه‌های قرآن نیز مجموعه‌ای از آیات وجود دارد که می‌توان از آنها برای تبیین جایگاه فرزند، ازدواج، تداوم نسل و نگرانی نداشتن از تأمین روزی استفاده کرد. این آیات را می‌توان در شش دسته بررسی کرد.

 شش محور قرآنی درباره فرزندآوری

نخست، آیاتی که میان فرزندآوری و ترس از فقر پیوندی برقرار نمی‌دانند و انسان را از کشتن فرزندان به دلیل نگرانی اقتصادی نهی می‌کنند.

دوم، آیاتی که در آنها پیامبران الهی از خداوند درخواست فرزند صالح کرده‌اند و از این طریق، ارزش فرزند و نسل صالح مورد توجه قرار گرفته است.

سوم، آیاتی که از فرزندان در کنار مال و امکانات به عنوان یکی از عوامل امداد و توانمندی یاد می‌کنند.

چهارم، آیاتی که فرزند را در شمار نعمت‌ها و موهبت‌های الهی قرار می‌دهند.

پنجم، آیاتی که بر ربوبیت و روزی‌رسانی خداوند تأکید دارند و نگرانی درباره تأمین رزق را مورد توجه قرار می‌دهند.

ششم، آیاتی که به ازدواج و تشکیل خانواده سفارش کرده و از این مسیر، زمینه تداوم نسل را فراهم می‌کنند.

دسته اول؛ فقر نباید مانع فرزندآوری شود

یکی از مهم‌ترین موانعی که در مسیر فرزندآوری مطرح می‌شود، نگرانی از آینده اقتصادی و هزینه‌های زندگی است. قرآن کریم با تأکید بر اینکه روزی انسان‌ها در نهایت به دست خداوند است، نگاه دیگری به این نگرانی ارائه می‌کند.

خداوند در سوره اسراء می‌فرماید:

«وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خَطَأً كَبِيرًا» [2]

مضمون آیه روشن است: فرزندان را از ترس فقر نکشید؛ زیرا خداوند روزی آنان و والدینشان را تأمین می‌کند و کشتن فرزندان گناهی بزرگ است. در این آیه، «إملاق» به معنای فقر و تنگدستی آمده و قرآن با صراحت، ترس اقتصادی را مجوز از بین بردن فرزندان نمی‌داند.

در برخی تفاسیر، این آیه در کنار مسئله قتل فرزندان، با مسئله سقط جنین نیز مرتبط دانسته شده است. بر اساس این نگاه تفسیری، نگرانی از آینده اقتصادی نمی‌تواند توجیهی برای از میان بردن فرزند باشد. [3]

در آیه دیگری می‌خوانیم:

«…وَ لَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ إِيَّاهُمْ…» [4]

خداوند در این آیه نیز کشتن فرزندان به دلیل فقر را نهی می‌کند و همزمان بر روزی‌رسانی خود تأکید دارد. در واقع، پیام آیه این است که فقر و تنگدستی نباید انسان را به ارتکاب چنین گناه بزرگی سوق دهد. [5]

از سوی دیگر، قرآن در سوره ذاریات می‌فرماید:

«وَ ما خَلَقْتُ الْجِنِّ وَ الْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ مَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ…» [6]

خداوند در این آیات، هدف خلقت جن و انس را عبادت معرفی می‌کند و می‌فرماید که از آنان روزی نمی‌خواهد و انتظار ندارد او را اطعام کنند؛ زیرا خود، روزی‌رسان است. بر اساس تفسیر نور، در توانایی خداوند برای روزی‌رسانی هیچ کاستی وجود ندارد و او روزی بندگان را تأمین می‌کند. [7]

از این منظر، نگرانی اقتصادی نباید به عاملی برای بی‌اعتنایی به اصل تشکیل خانواده و فرزندآوری تبدیل شود. البته این موضوع به معنای نادیده گرفتن مشکلات اقتصادی خانواده‌ها نیست، بلکه بر اهمیت توکل به خداوند در کنار برنامه‌ریزی و تلاش انسانی تأکید دارد.

قرآن و مقابله با نگاه جاهلی به فرزند

قرآن کریم در سوره تکویر درباره یکی از تلخ‌ترین رفتارهای دوران جاهلیت می‌فرماید:

«وَ إِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ» [8]

زنده‌به‌گور کردن دختران از رفتارهای زشت دوران جاهلیت بود. فقر، نگاه تبعیض‌آمیز نسبت به دختران، نگرانی درباره آینده آنان و برخی ملاحظات اجتماعی از جمله عواملی بود که در این رفتار نقش داشت.

قرآن با مطرح کردن سرنوشت دختران زنده‌به‌گور شده، این فرهنگ را به شدت محکوم می‌کند. برخی تفاسیر، از این آیات برای توجه دادن به خطر تکرار همان منطق در قالب‌های جدید استفاده کرده‌اند. [9]

در سوره نحل نیز آمده است:

«وَ إِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ كَظِيمٌ يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ» [10]

این آیه، نگاه تحقیرآمیز جاهلیت به تولد دختر را به تصویر می‌کشد و قضاوت چنین افرادی درباره ارزش فرزند دختر را نادرست می‌داند.

اسلام برای دختران جایگاه ارزشمندی قائل شده و پیامبر اسلام(ص) نیز در روایات متعدد بر ارزش و جایگاه آنان تأکید کرده است. [11] از همین رو، تولد فرزند، اعم از دختر یا پسر، نباید با معیارهای مادی و اقتصادی سنجیده شود.

البته در کنار این نگاه دینی، مسئولیت دولت‌ها و نهادهای اجتماعی نیز قابل توجه است. فراهم کردن شرایط مناسب اقتصادی، حمایت از خانواده، کاهش هزینه‌های فرزندآوری و ایجاد امنیت شغلی می‌تواند زمینه را برای تصمیم‌گیری آگاهانه خانواده‌ها فراهم کند.

 دسته دوم؛ پیامبران نیز از خداوند فرزند صالح می‌خواستند

دسته دیگری از آیات قرآن به دعاهای پیامبران برای داشتن فرزند مربوط است. این آیات نشان می‌دهد که داشتن فرزند صالح در نگاه پیامبران، خواسته‌ای ارزشمند بوده است.

حضرت ابراهیم(ع) چنین دعا می‌کند:

«رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ» [12]

حضرت ابراهیم(ع) از خداوند فرزندی صالح درخواست می‌کند و خداوند نیز او را به تولد پسری بردبار بشارت می‌دهد. [13]

در این دعا، تنها اصل داشتن فرزند مطرح نیست؛ بلکه «صالح بودن» فرزند مورد درخواست قرار گرفته است. بنابراین، از منظر قرآن، فرزندآوری هنگامی که با تربیت و پرورش نسل صالح همراه شود، جایگاه ویژه‌ای پیدا می‌کند.

در آیه ۱۸۹ سوره اعراف نیز آمده است:

«هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ»

در این آیه، درخواست فرزند صالح با شکرگزاری از خداوند پیوند خورده است. همان‌گونه که در تفسیر مجمع‌البیان آمده، درخواست آنان برای فرزند با امید به آرامش و بهره‌مندی از وجود فرزند صالح همراه بوده است. [14]

در آیات دیگری نیز بشارت تولد فرزند به حضرت ابراهیم(ع) مطرح شده است:

«قَالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ …» [15]

این بشارت در شرایطی به حضرت ابراهیم(ع) داده شد که او در سنین پیری قرار داشت. از این رو، این آیات علاوه بر نشان دادن ارزش فرزند، بر قدرت خداوند در تحقق وعده‌های خود نیز تأکید دارند. [16]

در قرآن، نمونه‌های دیگری از درخواست فرزند از سوی پیامبران نیز وجود دارد؛ از جمله در آیاتی از سوره‌های مریم و انبیاء. [17]

دسته سوم؛ فرزندان در شمار عوامل قدرت و توانمندی

گروه دیگری از آیات، فرزندان را در کنار مال و امکانات مادی به عنوان بخشی از عوامل امداد و توانمندی معرفی می‌کنند.

قرآن کریم می‌فرماید:

«وَ يُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَ بَنِينَ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا»

در این آیه، «امداد» به معنای یاری و کمک مستمر آمده است و اموال و فرزندان در شمار امکاناتی قرار گرفته‌اند که می‌توانند انسان را در رسیدن به اهداف خود یاری کنند. [18]

در سوره توبه نیز درباره اقوام پیشین آمده است:

«كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَ أَكْثَرَ أَمْوَالًا وَ أَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ…» [19]

در این آیه، قدرت بیشتر اقوام گذشته در کنار برخورداری آنان از اموال و فرزندان بیشتر مطرح شده است. بنابراین، تعداد فرزندان می‌تواند یکی از عناصر توانمندی اجتماعی یک جامعه تلقی شود؛ هرچند قرآن در ادامه، بهره‌گیری نادرست از این امکانات را مورد نکوهش قرار می‌دهد. [20]

دسته چهارم؛ فرزند، موهبتی از جانب خداوند

در بخش دیگری از قرآن، فرزند در شمار نعمت‌ها و عطایای الهی قرار گرفته است.

خداوند درباره حضرت ابراهیم(ع) می‌فرماید:

«وَ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنَا وَ نُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُودَ وَ سُلَيْمَانَ وَ أَيُّوبَ وَ يُوسُفَ وَ مُوسَى وَ هَارُونَ وَ كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ» [21]

در این آیه، خداوند از بخشش اسحاق و یعقوب به حضرت ابراهیم(ع) سخن می‌گوید و در ادامه از نسل صالح آنان یاد می‌کند. در تفسیر نمونه نیز این فرزندان و نسل صالح، از عطایای الهی به حضرت ابراهیم(ع) معرفی شده‌اند. [22]

در سوره نحل نیز آمده است:

«وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ…» [23]

خداوند در این آیه، همسر، فرزند و نوه را در کنار روزی‌های پاک، از نعمت‌های خود برمی‌شمارد. به این ترتیب، خانواده و نسل در منظومه نعمت‌های الهی جایگاه ویژه‌ای پیدا می‌کنند.

در تفسیر این آیه نیز بر نقش همسر در همراهی، یاری و تحمل مشکلات زندگی تأکید شده است. [24]

در آیه دیگری آمده است:

«وَ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ نَافِلَةً وَ كُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ» [25]

خداوند در این آیه نیز از عطای اسحاق و یعقوب به عنوان موهبتی الهی یاد می‌کند و صالح بودن آنان را مورد تأکید قرار می‌دهد.

از مجموع این آیات می‌توان دریافت که فرزند در نگاه قرآن، صرفاً یک مسئولیت اقتصادی نیست؛ بلکه نعمتی است که با استمرار نسل، تربیت انسان‌های صالح و استحکام خانواده پیوند دارد.

دسته پنجم؛ روزی فرزندان بر عهده خداوند است

یکی از محورهای مهم آیات مرتبط با فرزندآوری، مسئله رزق است. قرآن بارها تأکید می‌کند که خداوند روزی‌رسان همه موجودات است.

در سوره عنکبوت می‌خوانیم:

«وَ كَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَ إِيَّاكُمْ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ» [26]

این آیه یادآور می‌شود که موجودات بسیاری بدون آنکه روزی خود را ذخیره کنند، زندگی می‌کنند و خداوند نیازهای آنان را تأمین می‌کند. بر اساس تفسیر نور، روزی‌رسانی خداوند گسترده است و علم او به نیازهای مخلوقات احاطه دارد. [27]

در تفسیر نمونه نیز بر این نکته تأکید شده که روزی موجودات حتی در مراحلی که خود آنان هیچ توانایی برای تأمین آن ندارند، به وسیله خداوند فراهم می‌شود. [28]

در سوره طلاق نیز آمده است:

«مَن يَتقِ الله يجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ يَرزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ…» [29]

بر اساس این آیه، تقوا و توکل به خداوند می‌تواند زمینه گشایش و روزی را فراهم کند؛ روزی‌ای که گاهی از مسیرهایی می‌رسد که انسان انتظار آن را ندارد.

همچنین در سوره سبأ می‌خوانیم:

«قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ يَقْدِرُ لَهُ وَ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ» [30]

این آیه نشان می‌دهد که گشایش یا تنگی رزق، تابع حکمت الهی است و نباید صرفاً بر اساس میزان دارایی، درباره ارزش یا جایگاه انسان قضاوت کرد. در تفسیر نمونه نیز به همین تفاوت میان وسعت رزق و ارزش معنوی انسان توجه شده است. [31]

بر این اساس، نگرانی از تأمین روزی فرزندان نباید به تنهایی به مانعی برای تشکیل خانواده و فرزندآوری تبدیل شود. البته در کنار توکل، تلاش، برنامه‌ریزی اقتصادی و حمایت اجتماعی نیز ضرورت دارد.

در سوره هود، آیه ۶ و سوره شوری، آیه ۱۹ نیز مضامینی درباره روزی‌رسانی خداوند و تأمین رزق بندگان مطرح شده است.

دسته ششم؛ قرآن و تشویق به ازدواج و تشکیل خانواده

یکی از مسیرهای طبیعی تداوم نسل، ازدواج و تشکیل خانواده است. قرآن کریم نیز در آیات مختلف، اصل ازدواج را مورد تأکید قرار داده و نگرانی از فقر را مانع مناسبی برای آن نمی‌داند.

خداوند در سوره نور می‌فرماید:

«وَ أَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَ إِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ…» [32]

مضمون آیه این است که افراد بی‌همسر را به ازدواج درآورید و اگر فقیر باشند، خداوند آنان را از فضل خود بی‌نیاز می‌کند.

این آیه ضمن تشویق به ازدواج، نگرانی از فقر را نیز مورد توجه قرار داده و به فضل الهی اشاره می‌کند. در تفسیر نور، ازدواج و تشکیل خانواده در ارتباط با بقای نسل و تربیت نسل صالح مورد توجه قرار گرفته است. [33]

علامه طباطبایی نیز در تفسیر المیزان بر وعده الهی درباره گشایش روزی برای کسانی که به ازدواج اقدام می‌کنند و از فقر هراس دارند، تأکید کرده است. [34]

قرآن در آیه دیگری می‌فرماید:

«وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً…» [35]

خداوند در این آیه، آفرینش همسران را از نشانه‌های قدرت خود معرفی می‌کند و هدف آن را رسیدن به آرامش، مودت و رحمت میان زوجین می‌داند.

از نگاه قرآن، ازدواج صرفاً یک قرارداد اجتماعی نیست؛ بلکه بستری برای آرامش، محبت و رحمت است. در تفسیر نمونه نیز آرامش روحی از مهم‌ترین آثار ازدواج معرفی شده و خانواده به عنوان یکی از زمینه‌های تحقق سعادت انسان مورد توجه قرار گرفته است. [36]

فرزندآوری نیز به عنوان یکی از ثمرات طبیعی تشکیل خانواده، می‌تواند در همین چارچوب مورد بررسی قرار گیرد؛ البته اصل اساسی در این میان، تربیت نسل سالم، صالح و برخوردار از ارزش‌های انسانی و دینی است.

جمع‌بندی

مجموعه آیات مورد بررسی نشان می‌دهد که قرآن کریم با بیان‌های گوناگون، جایگاه خانواده، ازدواج، فرزند و تداوم نسل را مورد توجه قرار داده است. در این نگاه، فرزند یک موهبت الهی است و نسل صالح می‌تواند در استمرار ارزش‌های دینی و تقویت بنیان‌های اجتماعی نقش داشته باشد.

از سوی دیگر، قرآن با تأکید بر روزی‌رسانی خداوند، انسان را از آن برحذر می‌دارد که ترس از فقر و آینده اقتصادی، او را به رفتارهایی همچون کشتن فرزند یا کنار گذاشتن اصل تشکیل خانواده سوق دهد. آیات مربوط به دعای پیامبران برای فرزند صالح نیز نشان می‌دهد که داشتن نسلی صالح، خواسته‌ای ارزشمند در نگاه دینی بوده است.

همچنین، آیاتی که از فرزندان در کنار مال و دیگر امکانات به عنوان عوامل امداد یاد می‌کنند، و آیاتی که فرزند را در شمار نعمت‌های الهی قرار می‌دهند، اهمیت این موضوع را از منظر قرآن روشن‌تر می‌سازند.

بنابراین، در چارچوب این آموزه‌ها، فرزندآوری و تداوم نسل امری ارزشمند و مطلوب معرفی می‌شود؛ امری که البته باید همراه با مسئولیت‌پذیری، تربیت صحیح، تأمین نیازهای مادی و معنوی فرزندان و فراهم کردن زمینه مناسب برای رشد آنان باشد.

از این منظر، جامعه‌ای که به آینده خود می‌اندیشد، نمی‌تواند مسئله جمعیت و فرزندآوری را صرفاً یک موضوع آماری تلقی کند. حمایت از خانواده، کاهش موانع ازدواج، فراهم کردن امنیت اقتصادی و اجتماعی و تقویت فرهنگ فرزندآوری، مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته است که می‌تواند به شکل‌گیری نسلی پویا و سالم کمک کند.

در نهایت، آموزه‌های قرآن و روایات اهل‌بیت(ع) تصویری ارائه می‌دهند که در آن خانواده، فرزند و نسل صالح از جایگاهی مهم برخوردارند و نگرانی از روزی، در منطق توکل و اعتماد به خداوند نباید بهانه‌ای برای کنار گذاشتن اصل خانواده و تداوم نسل باشد.

پی‌نوشت‌ها

[1] جوکار، مدرنیته تغییر سبک زندگی و کاهش جمعیت در ایران، ص40

[2] أسراء: 31

[3] طباطبایی، تفسیر المیزان، ج13، ص116؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج12، ص102 و 103؛ قرائتی، تفسیر نور، ج5، ص52

[4] أنعام: 151

[5] طباطبایی، تفسیر المیزان، ج7، ص516

[6] ذاریات: 56-58

[7] قرائتی، تفسیر نور، ج9، ص270

[8] تکویر: 8 و 9

[9] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج26، ص178

[10] نحل: 58 و 59

[11] مجلسی، بحارالانوار، ج104، ص94

[12] صافات: 100 و 101

[13] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج19، ص104

[14] طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه ستوده، ج10، ص134

[15] حجر: 53-56

[16] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج11، ص100

[17] مریم: 49؛ انبیاء: 89؛ انبیاء: 83

[18] طباطبایی، تفسیر المیزان، ترجمه موسوی همدانی، ج20، ص45

[19] توبه: 69

[20] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج8، ص32

[21] انعام: 84

[22] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج5، ص324

[23] نحل: 72

[24] طباطبایی، تفسیر المیزان، ترجمه موسوی همدانی، ج12، ص431

[25] انبیاء: 72

[26] عنکبوت: 60

[27] قرائتی، تفسیر نور، ج7، ص165

[28] تفسیر نمونه، ج16، ص332

[29] طلاق: 2 و 3

[30] سبأ: 39

[31] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج18، ص117

[32] نور: 32

[33] قرائتی، تفسیر نور، ج6، ص178

[34] تفسیر المیزان، ترجمه موسوی همدانی، ج15، ص157

[35] روم: 21

[36] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج16، ص392

 منابع

 قرآن کریم
طباطبائی، سید محمدحسین، *المیزان فی تفسیر القرآن*، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، جامعه مدرسین، 1374ش.
طبرسی، فضل بن حسن، *مجمع البیان فی تفسیر القرآن*، ترجمه علی کرمی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380ش.
قرائتی، محسن، *تفسیر نور*، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، 1383ش.
مجلسی، محمدباقر، *بحارالانوار*، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1404ق.
مکارم شیرازی و دیگران، ناصر، *تفسیر نمونه*، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1362ش.
حسینی همدانی، سید محمدحسن، *انوار درخشان*، تهران، کتاب‌فروشی لطفی دهقان، 1404ق.
جوکار، محبوبه، «مدرنیته، تغییر سبک زندگی و کاهش جمعیت در ایران»، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، 1393ش.