دیوار شیشه‌ای مسئولیت؛ دولت در ترازوی پاسخگویی دینی

مبلغ – سرویس خانواده:  هفته دولت که از راه می‌رسد، فضای رسانه‌ای پر می‌شود از گزارش‌های عملکرد، آمارها و افتتاح پروژه‌ها. این رسم هرساله، فرصتی است تا عملکردها مرور شود؛ اما ورای اعداد و ارقام، پرسش اصلی اینجاست که آیا این گزارش‌ها تنها برای ویترین است یا پلی میان مردم و مسئولان ایجاد می‌کند؟ در حکمرانی دینی، پاسخگویی یک فریضه است، نه یک اقدام تبلیغاتی که فقط در هفته‌ای خاص و برای نشان دادن موفقیت‌ها به کار بیاید. دولت خدمتگزار در ترازوی نهج‌البلاغه و سیره اهل‌بیت (ع)، نهادی است که میان خود و مردم دیوار نمی‌کشد. این دیوارها امروز نه فقط با محافظان و درهای بسته، بلکه با ادبیات پیچیده سیاسی، آمارسازی‌های مبهم و فرار از پرسش‌های صریح رسانه‌ها ساخته می‌شوند.

مسئله پاسخگویی در عصر ما شکل متفاوتی پیدا کرده است. امروزه به لطف شبکه‌های اجتماعی، هر فردی که گوشی هوشمند در دست دارد، به نوعی بازرس و پرسشگر است. دیگر نمی‌توان با یک بیانیه رسمی یا یک نشست خبری کنترل‌شده، افکار عمومی را قانع کرد. اگر مسئولی در گوشه‌ای از کشور تصمیمی بگیرد که زندگی مردم را تحت تأثیر قرار دهد، در کمتر از چند دقیقه بازتاب آن در فضای مجازی دیده می‌شود. در چنین شرایطی، دولت خدمتگزار دولتی است که این شفافیت را تهدید نمی‌داند، بلکه آن را فرصتی برای اصلاح می‌شمارد. پاسخگویی یعنی شجاعت ایستادن در برابر دوربین‌ها، پذیرش خطاهای احتمالی و توضیح صادقانه دلایل تصمیمات.

امیرالمؤمنین علی (ع) در نامه‌های خود به کارگزاران، مدام بر این نکته تأکید داشت که مسئولیت، امانتی است که خداوند بر دوش انسان گذاشته است. ایشان در دستورالعمل‌های خود به مالک اشتر، به صراحت از لزوم حضور در میان مردم و آگاهی از رنج‌های آنان سخن می‌گوید. دولت خدمتگزار از نگاه علوی، دولتی نیست که پشت میزهای مجلل نشسته و فقط دستور صادر کند، بلکه دولتی است که نبض جامعه را در دست دارد. امروز که بسیاری از مسئولان از دغدغه‌های اقتصادی مردم مانند تورم، اجاره‌بها یا مشکلات معیشتی در زندگی روزمره فاصله گرفته‌اند، این فاصله به بزرگ‌ترین شکاف اعتماد تبدیل شده است. پاسخگویی در اینجا معنای جدیدی می‌یابد؛ یعنی مسئول باید بتواند به مردم بگوید در کدام نقطه ایستاده‌ایم و چه اقداماتی برای تغییر وضعیت انجام شده است.

اینکه مسئولان در هفته دولت به میان مردم می‌روند، اقدام ارزشمندی است، اما کافی نیست. پاسخگویی نباید فصلی باشد. مردم در طول سال، از گرانی خودرو تا مشکلات زیست‌محیطی یا قطعی برق و آب، با چالش‌های مختلفی روبه‌رو هستند. دولت خدمتگزار دولتی است که در روزهای بحران، در دسترس باشد. نه اینکه وقتی مشکلی پیش می‌آید، مسئول مربوطه سکوت کند یا تقصیر را به گردن دولت‌های پیشین یا عوامل خارجی بیندازد. در اسلام، مسئولیت‌پذیری به معنای پذیرش عواقب تصمیمات است. اگر سیاستی شکست می‌خورد، صادقانه اعلام کردن آن و عذرخواهی از مردم، نه تنها نشانه‌ ضعف نیست، بلکه اوج اقتدار اخلاقی یک دولت است.

شاید یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های دولت‌ها در فضای امروز، بحث شفافیت است. گاهی اوقات مسئولان تصور می‌کنند اگر همه چیز را به مردم بگویند، باعث تشویش اذهان عمومی می‌شود. اما تجربه نشان داده است که پنهان‌کاری، بسیار خطرناک‌تر از شفافیت است. وقتی دولت اطلاعات درست را به مردم ندهد، شایعات جایگزین واقعیت می‌شوند و مردم برای فهمیدن حقایق به رسانه‌های بیگانه یا منابع نامعتبر رجوع می‌کنند. پاسخگویی یعنی دولت به مردم اعتماد کند و آن‌ها را بزرگ بداند. این یعنی وقتی منابع مالی محدود است یا زمانی که یک سیاست اصلاحی باید اجرا شود، صادقانه با مردم سخن بگوید و آن‌ها را در جریان هزینه‌ها و فواید آن قرار دهد.

در فضای رسانه‌ای کنونی، سلبریتی‌ها و چهره‌های تأثیرگذار گاهی زودتر از مسئولان به موضوعات روز واکنش نشان می‌دهند. این نشان می‌دهد که سرعت عمل در پاسخگویی چقدر حیاتی است. دولت خدمتگزار نباید از افکار عمومی عقب بماند. پاسخگویی یعنی دولت باید بتواند به پرسش‌های صریح در فضای مجازی پاسخ دهد. مسئولان ما نباید از شنیدن نقدهای تند یا حتی بی‌ادبانه برخی کاربران بترسند. در سیره اهل‌بیت (ع)، حاکم اسلامی کسی بود که حتی فقیرترین فرد جامعه می‌توانست به راحتی از او انتقاد کند و پاسخ بگیرد. حکایت‌های فراوان از برخوردهای تاریخی یا رفتارهای امیرالمؤمنین (ع) با منتقدان، درس‌های بزرگی برای مسئولان امروزی دارد.

بخش مهمی از پاسخگویی به نظام اداری برمی‌گردد. سیستم‌های بوروکراتیک ما گاهی مانند یک کلاف سردرگم هستند که مردم را در راهروهای اداری سرگردان می‌کنند. دولت خدمتگزار دولتی است که این فرایندها را ساده کند. پاسخگویی فقط در حوزه سیاسی نیست؛ بلکه در حوزه ارائه خدمات نیز مصداق دارد. وقتی شهروندی برای دریافت یک مجوز ساده ماه‌ها معطل می‌شود، این نشان‌دهنده نبود پاسخگویی در سیستم است. مسئولان باید پاسخگو باشند که چرا با وجود پیشرفت تکنولوژی، هنوز ارباب‌رجوع باید بارها مراجعه حضوری داشته باشد. این بخش از مسئولیت، همسو با آموزه‌های دینی در باب احترام به کرامت انسانی است.

در موضوع عدالت اجتماعی نیز پاسخگویی نقشی کلیدی دارد. مردم به دقت رصد می‌کنند که آیا منابع کشور عادلانه توزیع می‌شود یا خیر. اگر مسئولی از سبک زندگی اشرافی برخوردار باشد و همزمان از مردم بخواهد که صرفه‌جویی کنند، شکاف عمیقی در اعتماد عمومی ایجاد می‌شود. دولت خدمتگزار در نگاه اسلامی، دولتی است که سبک زندگی مسئولانش با توده مردم همخوانی دارد. این موضوع در اسلام به عنوان زهد کارگزاران شناخته می‌شود که باعث می‌شود مردم، مسئولان خود را از جنس خودشان بدانند. پاسخگویی در این زمینه یعنی مسئول باید بتواند به این سؤال پاسخ دهد که چرا و چگونه از منابع عمومی استفاده می‌کند.

نکته دیگر، توانایی شنیدن صدای مخالف است. گاهی دولت‌ها فقط به حامیان خود گوش می‌دهند و منتقدان را نادیده می‌گیرند. در حالی که یک دولت خدمتگزار، نیازمند صدای منتقدان است تا متوجه خطاهای خود شود. اگر قرار باشد در هفته دولت، فقط تشویق‌ها شنیده شود، این هفته خاصیت واقعی خود را از دست می‌دهد. مسئولان باید فضایی ایجاد کنند که نخبگان، اصحاب رسانه و حتی مردم عادی بتوانند نقدهای خود را بدون لکنت بیان کنند. پاسخگویی یعنی تحملِ شنیدنِ حرف‌های تلخ و تبدیل آن‌ها به راهکارهای عملی.

امروزه با گسترش ابزارهای دیجیتال، امکان نظارت همگانی بیش از هر زمان دیگری فراهم شده است. این ابزارها می‌توانند به دولت‌ها کمک کنند تا در فرایند پاسخگویی موفق‌تر عمل کنند. برگزاری نشست‌های آنلاین، پاسخگویی به سؤالات در صفحات رسمی و ایجاد سامانه‌های شفافیت برای پیگیری مطالبات مردم، ابزارهایی هستند که دولت خدمتگزار باید از آن‌ها استفاده کند. نادیده گرفتن این فضا، تنها باعث افزایش فاصله می‌شود. مسئولانی که در فضای مجازی حضور ندارند یا از آن گریزانند، بخشی از جامعه را که در این فضا زندگی می‌کند، نادیده گرفته‌اند.

در نهایت باید گفت که مسئله پاسخگویی، آزمونی برای سنجش صداقت دولت‌هاست. اگر دولتی ادعا می‌کند که پیرو مکتب اهل‌بیت (ع) است، باید در عمل نیز چنین باشد. سیره علوی در حکمرانی، سیره‌ای مبتنی بر پاسخگویی بی‌پرده به مردم بود. آنجا که امام علی (ع) در برابر پرسش‌های مردم، صبورانه و مستدل پاسخ می‌داد، الگویی است که باید سرمشق مسئولان قرار گیرد. هفته دولت فرصتی است تا این تصویر را بازسازی کنیم؛ تصویری از دولتی که نه از مردم فاصله دارد و نه از پاسخ دادن به آن‌ها می‌هراسد؛ دولتی که خود را خدمتگزار می‌داند و در هر لحظه آماده است که عملکردش را به قضاوت مردم بگذارد. این، روحِ زنده حکمرانی در اندیشه اسلامی است و هر چیزی جز این، تنها پوسته‌ای بی‌مغز از مسئولیت خواهد بود.