از ابوتراب تا پدر یتیمان

مبلغ – سرویس زندگی: در فرهنگ دینی، برخی لقب ها تنها نام های محترمانه نیستند؛ یک خط سیر تربیتی را در خود حمل می کنند. وقتی درباره امام علی(ع) سخن می گوییم، القاب او مثل پنجره هایی هستند که هر کدام به یک بُعد از شخصیتش باز می شوند. اگر در روزهای غدیر، بیشتر از ولایت و امامت گفته می شود، یکی از مهم ترین راه های فهم ولایت، تماشای سبک زندگی ولیّ خداست. از همین زاویه، لقب هایی مانند ابوتراب و پدر یتیمان، ما را به وجهی از سیره علوی می رسانند که کمتر درباره آن به صورت اجتماعی و روزآمد حرف زده ایم: اینکه مهر، چگونه از عاطفه به مسئولیت تبدیل می شود و چگونه مهربانی می تواند در قامت یک برنامه برای اداره جامعه دیده شود.

ابوالحسن، در نگاه نخست لقبی خانوادگی به نظر می رسد؛ اشاره ای به پدر بودن امام برای امام حسن(ع). اما همین تعبیر، در ذهن مؤمنان به تدریج از یک نسبت خونی فراتر رفت و به نشانه ای از پدری معنوی تبدیل شد؛ پدری که فقط در خانه نیست، در جامعه هم تکیه گاه می شود. در سیره امام علی(ع)، این پدرانه بودن با دو ویژگی همراه است: دست گیری و تربیت. او هم به نیازهای فوری مردم حساس بود و هم به کرامت و رشد آنها فکر می کرد. به همین دلیل، مهربانی او تنها در قالب بخشش مالی خلاصه نمی شد؛ در نحوه برخورد، شنیدن درد مردم، حفظ آبرو و حتی در نوع سخن گفتن با ضعفا و خطاکاران نیز دیده می شد.

وقتی امام علی(ع) به حکومت رسید، جامعه با شکاف های اقتصادی و زخم های سیاسی زیادی روبه رو بود. بسیاری از مردم، حکومت را جایی برای امتیازگیری می دیدند و برخی هم از عدالت می ترسیدند؛ چون عدالت، جلوی رانت را می گیرد. در چنین فضایی، مهربانی حاکم می توانست به یک نمایش تبلیغاتی تبدیل شود؛ اما در مکتب علوی، مهر هرگز جای عدالت را نمی گیرد و عدالت هم بدون مهر، به خشکی و قساوت می رسد. این ترکیب، همان نقطه ای است که لقب های امام به ما نشان می دهند: او هم پناه بود، هم معیار.

لقب ابوتراب، یکی از صمیمی ترین لقب های امام علی(ع) است؛ لقبی که از خاک می آید و بوی فروتنی می دهد. روایت مشهور آن است که پیامبر(ص) امام را در حالی دید که در مسجد یا بر زمین آرمیده و گرد و خاک بر لباسش نشسته بود، و با محبت او را ابوتراب نامید. در این لقب، یک پیام روشن وجود دارد: بزرگی واقعی، با خاکی بودن جمع می شود. ابوتراب بودن یعنی از جنس مردم ماندن؛ یعنی میان فقیر و غنی دیوار نکشیدن؛ یعنی مسئولیت را به چشم برتری نگاه نکردن.

همین خاکی بودن، در سبک زندگی امام علی(ع) بارها تکرار شد. ساده زیستی او، پوشش و خوراکش، و حساسیتش نسبت به زندگی طبقات پایین جامعه، فقط یک انتخاب شخصی نبود؛ یک پیام حکمرانی بود. او می خواست حاکم، درک واقعی از رنج مردم داشته باشد. اگر حاکم رفاه زده باشد، درد گرسنه را نمی فهمد؛ و اگر درد را نفهمد، تصمیمش هم درست از آب در نمی آید. ابوتراب بودن، در این معنا، تبدیل می شود به یک معیار اجتماعی: هر کس مسئولیت دارد، باید خودش را به زمین نزدیک کند، نه اینکه از زمین فاصله بگیرد.

اما اوج پیوند مهر و مسئولیت اجتماعی را باید در لقب پدر یتیمان دید. این لقب، فقط برای بیان مهربانی قلبی امام نیست؛ برای بیان یک رفتار مستمر و برنامه دار است. در روایت های تاریخی و اخلاقی، تصویر تکرارشونده ای از امام دیده می شود که شبانه در کوچه های کوفه می گردد، بی آنکه کسی او را بشناسد، و به خانه های نیازمند سر می زند؛ برای یتیمان غذا می برد، دلجویی می کند و تلاش می کند تحقیر نشوند. نکته مهم در این تصویر، ناشناس بودن اوست. او نمی خواست کمک به فقیر تبدیل به ابزار اعتبار اجتماعی شود. مهر، وقتی به مسئولیت تبدیل می شود که نمایش نباشد؛ که با آبرو و کرامت انسان گره بخورد.

در برخی نقل ها آمده است که پس از شهادت امام علی(ع)، بسیاری از خانواده های نیازمند فهمیدند آن کسی که شب ها برایشان آذوقه می آورد، چه کسی بوده است. این بخش از روایت، بیش از آنکه فقط یک داستان احساسی باشد، یک معیار اخلاق اجتماعی ارائه می کند: جامعه ای که در آن مسئولان و توانمندان، رنج محرومان را از نزدیک لمس کنند، کمتر دچار شکاف طبقاتی و بی عدالتی می شود. و جامعه ای که در آن یتیم، بی پناه بماند، دیر یا زود با بحران های اخلاقی و امنیتی رو به رو خواهد شد.

پدر یتیمان بودن امام، همچنین نشان می دهد که در منطق علوی، عبادت و معنویت بدون مسئولیت اجتماعی کامل نیست. در نگاه او، یتیم فقط یک موضوع برای ثواب شخصی نیست؛ یک مسئله برای سامان اجتماعی است. از همین رو، رسیدگی به محرومان را باید در کنار خطبه ها و نامه های حکومتی او فهمید؛ همان جا که بر حق مردم، بر مسئولیت کارگزاران، بر پرهیز از ویژه خواری و بر مراقبت از طبقات ضعیف تأکید می کند. اینها همه اجزای یک دستگاه فکری اند: دستگاهی که مهر را به سیاست، عدالت را به اخلاق، و دین را به کرامت انسانی پیوند می دهد.

اگر ابوتراب، نشانه فروتنی و نزدیک بودن به مردم است و پدر یتیمان، نشانه دست گیری مستمر از ضعیف ترین قشر جامعه، ابوالحسن هم در این میان حلقه پیوندی است که این دو را به یک مفهوم واحد می رساند: پدری. پدر، هم مهربان است و هم مسئول. هم دل می سوزاند و هم نظم می دهد. هم برای امروزِ فرزند فکر می کند و هم برای آینده اش. سیره امام علی(ع) نیز همین گونه بود. او جامعه را مانند خانواده ای می دید که نباید در آن کسی از گرسنگی و بی پناهی به حاشیه رانده شود و نباید کسی با رانت و زراندوزی بر گرده دیگران سوار شود.

از این منظر، عید غدیر فقط جشن یک انتخاب تاریخی نیست؛ جشن یک الگوی انسانی برای اداره جامعه است. الگویی که در آن، حاکم نه از بالا به مردم نگاه می کند و نه با آنان فاصله طبقاتی و روانی می سازد. ولایت در مکتب علوی، یعنی تکیه گاه بودن؛ یعنی اینکه قدرت، به جای آنکه ابزار سلطه باشد، وسیله خدمت شود. لقب های امام علی(ع) در همین نقطه معنا پیدا می کنند: ابوتراب یعنی خاکی بودن در اوج، ابوالحسن یعنی پدرانه بودن در متن جامعه، و پدر یتیمان یعنی تبدیل محبت به مسئولیت اجتماعی.

اگر این سه لقب را کنار هم بگذاریم، یک نتیجه روشن به دست می آید: مهربانی در سیره علوی، یک احساس شخصی و محدود به روابط نزدیک نیست. مهربانی، معیار سیاست گذاری است؛ معیار انتخاب کارگزار است؛ معیار تقسیم بیت المال است؛ معیار برخورد با ضعیف و بی پناه است. و شاید امروز، در جهانی که گاهی محبت را به شعار و گاهی عدالت را به خشونت تقلیل می دهد، بازخوانی این چهره از امام علی(ع) بتواند به ما یادآوری کند که انسانیت، وقتی کامل می شود که مهر و مسئولیت در کنار هم قرار بگیرند.