بخشی از آیه ۱۲۷ بر عدم اندوه و دلتنگی در برابر مکر دشمنان تأکید دارد: «وَلا تَحزَن عَلَیهِم وَلا تَکُ فی ضَیقٍ مِمّا یَمکُرونَ». این فرمان الهی، زیربنای مدیریت بحران در نهجالبلاغه است.
آرامش قلبی زمانی در سطح کلان رخ میدهد که مردم احساس کنند حقوقشان محترم شمرده میشود، در حقیقت، ذکر الله در ساحت اجتماع، یعنی جاری کردن قوانین الهی و عدالت که نتیجه آن امنیت روانی عمومی است.
وقتی نگرانی نان و معیشت و چک و اجاره، خواب را از چشمانت ربوده،به خودت یادآوری کن آن خدایی که روزی میلیاردها موجود، از کوچکترین حشره تا بزرگترین کهکشان را میدهد، هرگز تو را فراموش نمی کند.
در نگاه اجتماعی نهجالبلاغه،فقر، جهل و ظلم به عنوان بزرگترین سیئات اجتماعی تنها زمانی ریشهکن میشوند که حسناتی چون عدالت اقتصادی، آگاهیبخشی عمومی و مساوات در حقوق شهروندی جایگزین آن شوند.
آیه ۱۱۱ سوره توبه صرفاً درباره جنگ و جهاد فیزیکی نیست، بلکه درباره یک «سبک زندگی» است؛ سبکی که در آن ثروت در خدمت محرومان، قدرت در خدمت عدالت، و جان در راه آرمانهای انسانی هزینه میشود.
آنچه را که انسان از دست میدهد و یا به آن نمیرسد، از دو حال خارج نیست: یا آن چیز از امور دنیوی است، و یا اخروی. اگر از امور دنیا است که هرگز سزاوار حسرت و اندوه نیست، و اگر هم از امور اخروی است که با وجود تلاش فراوان محقق نگشته است، باید گفت که خداوند متعال، پاداش تلاش برای رسیدن به مقامات معنوی را بیپاسخ نمیگذارد.
مؤمن در نهجالبلاغه، فردی است که با تمام توان در صحنه حاضر است، اما در عین حال میداند که نتیجه در دست او نیست. این پارادوکس ظاهری، در واقع اوج عرفان اجتماعی است.
در آموزههای اسلامی، سکوت به عنوان ابزاری برای حفظ عزت و وقار انسان شناخته شده است. امام علی علیهالسلام در حدیثی میفرمایند که سکوت نه تنها انسان را از نیاز به معذرتخواهی رهایی میبخشد، بلکه به او لباس وقار میپوشاند. این نکته عمیق به ما یادآوری میکند که در دنیای پرسر و صدا، گاهی سکوت بهترین پاسخ است.
حجتالاسلام علوی تهرانی با انتقاد از مراجعه برخی افراد به دعانویسان گفت: اکثریت قریب به اتفاق این افراد صلاحیتی ندارند و حتی آن اندک افرادی که کاری انجام میدهند نیز محدودیت دارند.
امام در نامهای به نیروهای دولتی دستور میدهند که حتی در نوشتن مکاتبات اداری، از اسراف در کاغذ و مرکب پرهیز کنند و قلمها را تیز کنند تا سطرها نزدیک به هم باشد.
استاد حوزه علمیه خواهران گفت: زن صالحه با مدیریت عاطفی و تدبیر منزل، چنان آرامش و ثباتی را در کانون خانواده ایجاد میکند که همسر و فرزندانش میتوانند با خیالی آسوده به وظایف خود در قبال جامعه و تاریخ عمل کنند. در اینجا نقش زن از یک کنشگر فردی به یک عنصر تمدنساز تبدیل میشود.
امام علی (ع) در حکمت ۲۷ نهجالبلاغه، با زبانی حکیمانه، راهکاری برای مواجهه با بیماریها ارائه میدهد: «با بیماریات همراهی کن مادامی که با تو همراهی میکند.» این سخن، نه تنها یک توصیه پزشکی، بلکه یک درس زندگی است که به ما میآموزد چگونه با چالشهای زندگی، از جمله بیماریها، با صبر، تدبیر و امید برخورد کنیم.
انتشار و بررسی دقیق آثار کهن که کمتر مورد توجه بوده یا تازه کشف شده است سرآغاز دریافت نکات جدید علمی یا معنوی برای بشر عصر حاضر است.
حکمت ۸۳ نهج البلاغه، مجموعهای از پنج توصیه کلیدی از سوی امام علی را در بر دارد؛ از امید بستن تنها به خدا و پرهیز از گناه تا شجاعت در گفتن «نمیدانم» و اهمیت صبر. آموزههایی کوتاه اما کاربردی که میتواند راهنمایی عملی برای زندگی فردی و اجتماعی امروز باشد.
در نهجالبلاغه، توکل بر خداوند که در آیه ۱۷۳ سوره آل عمران با عبارت «نعم الوکیل» توصیف شده، یک مفهوم ایستا و به معنای دست روی دست گذاشتن نیست.
نامه ۲۶ نهجالبلاغه که از سوی علی بن ابیطالب خطاب به یکی از مأموران جمعآوری زکات صادر شده، بر تقوای الهی، امانتداری و پرهیز از هرگونه خیانت به مردم تأکید دارد؛ آنجا که حضرت تصریح میکند: «بزرگترین خیانت، خیانت به امت است و رسواترین دغلبازی، فریب پیشوایان.»
مرگ، هم بدیهی است و هم همگانی. آنچه سازنده است، باور کردن همین بدیهی درباره خویش است؛ نه فقط درباره دیگران.
بر اساس روایتی که شیخ صدوق در کتاب ثواب الأعمال و شیخ طوسی در مصباح المتهجد نقل کردهاند، امام علی دعایی را از پیامبر اسلام محمد روایت میکند که خواندن آن پس از نمازهای پنجگانه، همراه با دوازده مرتبه سوره سوره اخلاص، موجب آمرزش گناهان و رهایی از آتش معرفی شده است.
مسیر بهشت از جاده ای پر پیچ و خم گذشته که در آن با بسیاری از مشکلات و سختی ها روبرو می شویم و برای رسیدن به بهشت باید در برابر آن ها استقامت نمود.
ثبات قدم در نهجالبلاغه، ریشه در معرفت و یقین دارد، امام علی (ع) توضیح میدهند که چرا برخی در برابر دشمن عقبنشینی میکنند؛ زیرا پیوند قلبی آنان با منبع قدرت مطلق سست است.
نهجالبلاغه به عنوان تجلیگاه اندیشههای قرآنی، در جایجای خود به شرح این حقیقت پرداخته است که چگونه صبر و نماز میتوانند به عنوان دو بال پرواز، انسان را از زمینگیری در ابتلائات رهایی بخشد.
امام علی در نهجالبلاغه با تشبیه دل به بدن، بر نیاز قلب انسان به طراوت حکمت تأکید میکنند و هشدار میدهند که دلبستگی به شهوات، جان را از اثرپذیری پند و اندرز محروم میسازد؛ حقیقتی که راه آرامش دل و رهایی از غبار غفلت را نشان میدهد.
حجتالاسلام حامد کاشانی در حرم امام رضا(ع) به تشریح چرایی سیفالله بودن امام علی(ع) پرداخت.
تدبر و عاقبت اندیشی یکی از اصول زندگی خردمندانه است که در تعالیم اسلامی، به ویژه در کلام امام علی (ع)، جایگاه ویژه ای دارد.
بحث تفاوتهای زن و مرد، امروز موضوع بسیاری از پژوهشهای روانشناسی است؛ اما قرنها پیش، در کلمات علی بن ابیطالب در نهج البلاغه به ابعاد جسمی، عاطفی و مسئولیتی این تفاوتها پرداخته شده است. تأکید امام(ع) بر اشتراک در گوهر انسانی، در کنار تمایز در نقشها، تصویری متفاوت از نسبت زن و مرد ارائه میدهد.
از انتخاب یک نام نیک تا تربیت شایسته و آموزش قرآن؛ امام علی در کلامی کوتاه اما عمیق در نهج البلاغه، سه حق اساسی فرزند بر پدر را یادآور میشوند؛ حقوقی که سنگبنای شخصیت و آینده هر انسان را شکل میدهد.
امام علی(ع) در نامه ۶۹ نهجالبلاغه با تأکید بر جایگاه والای نماز جمعه، مسلمانان را از سفر در روز جمعه پیش از اقامه این فریضه نهی میکنند و تنها جهاد در راه خدا یا ضرورتهای اجتنابناپذیر را استثنا میدانند؛ توصیهای که نشاندهنده نقش عبادی و اجتماعی نماز جمعه در تقویت وحدت و همبستگی مسلمانان است.
نامه امام علی(ع) به مالک اشتر، سندی است که بیش از هزار و چهارصد سال قدمت دارد. اما گویی همین امروز نگاشته شده است.
خانواده زیربنای سلامت فرد و جامعه است و تعامل درست میان اعضای آن، کلید زندگی آرام و پایدار است. نهجالبلاغه، قرنها پیش، اصولی کاربردی برای روابط همسران، تربیت فرزندان و مدیریت هیجانات خانوادگی ارائه کرده که امروز با یافتههای روانشناسی خانواده و تربیت همسو هستند. از کنترل خشم و مهربانی در گفتار تا پرورش نقاط قوت فرزندان و تقسیم عادلانه وظایف، آموزههای امام علی علیهالسلام چارچوبی جامع برای ایجاد روابط خانوادگی سالم فراهم میآورد.
امام علی (ع) در حکمت ۴۷ نهج البلاغه، ارزش انسان را به همت، صداقت را به مروت، شجاعت را به بیاعتنایی به دنیویات و عفت را به غیرت مرتبط میداند.