امیرالمؤمنین علی(ع)، راز ماندگاری در جاده لغزنده سیاست را بیان میکند: نه خود فریب ظواهر قدرت را میخورم و نه دیگران میتوانند حقیقت را بر من مشتبه سازند؛ این بصیرتی است که انسان را از سقوط در چاهی که قدرتمندان در اوج اختیار برای خود میکنند، نجات میدهد.
نمیتوان دم از جهاد کبیر و عدم اطاعت از کافران زد، اما نسبت به شکافهای اجتماعی بی تفاوت بود، نهجالبلاغه پیوند عمیقی میان عدل و استقامت ملی برقرار میکند.
پیوند معارف نهجالبلاغه با آیه ۲۲ سوره نور، ترسیمگر سیمای جامعهای است که بر مدار «مغفرت الهی» میچرخد.
بیانات رهبر شهید انقلاب آیت الله سیدعلی خامنهای در دیدار جمعی از دانشجویان قزوین از نهجالبلاغه درباره عقل سخنرانی فرمودند.
در نگاه نهجالبلاغه، ریشه بسیاری از انحرافات اجتماعی و شکستهای سیاسی، ترس از غیر خداست.
امیرالمؤمنین علی (ع) در حکمت ۱۱۳ نهجالبلاغه، سه گوهر ارزشمند را به بشریت هدیه میدهد: ادب بهعنوان میراثی جاویدان، توفیق الهی بهعنوان رهبری که هرگز انسان را به بیراهه نمیکشاند، و عمل صالح بهعنوان تجارتی پرسود که سرمایه عمر را به سعادت ابدی بدل میکند.
رهیر شهید انقلاب میفرماید در داخل کشور شعار «دینداری» را جدی باید گرفت؛ راه امیرالمؤمنین را جدی باید گرفت.
یاوران مهدی هرگز از قرآن و معارف ژرف آن بیبهره نیستند، بلکه چشمانشان با نور تنزیل قرآن جلا مییابد.
بچهات با لجبازی دیوانهات کرده و میخواهی فریاد بزنی؟ بهجای اینکه سرش داد بزنی، همان لحظه از اتاق بیرون بیا، آب سردی به صورتت بزن و زیر لب بگو: «خدایا! این امانت توست، صبرش را هم تو بده»
در نگاه علوی، جامعه یک واحد یکپارچه است که اعمال هر بخش از آن، همچون موجی بر تمام سطح دریا اثر میگذارد.
بخشی از آیه ۱۲۷ بر عدم اندوه و دلتنگی در برابر مکر دشمنان تأکید دارد: «وَلا تَحزَن عَلَیهِم وَلا تَکُ فی ضَیقٍ مِمّا یَمکُرونَ». این فرمان الهی، زیربنای مدیریت بحران در نهجالبلاغه است.
آرامش قلبی زمانی در سطح کلان رخ میدهد که مردم احساس کنند حقوقشان محترم شمرده میشود، در حقیقت، ذکر الله در ساحت اجتماع، یعنی جاری کردن قوانین الهی و عدالت که نتیجه آن امنیت روانی عمومی است.
وقتی نگرانی نان و معیشت و چک و اجاره، خواب را از چشمانت ربوده،به خودت یادآوری کن آن خدایی که روزی میلیاردها موجود، از کوچکترین حشره تا بزرگترین کهکشان را میدهد، هرگز تو را فراموش نمی کند.
در نگاه اجتماعی نهجالبلاغه،فقر، جهل و ظلم به عنوان بزرگترین سیئات اجتماعی تنها زمانی ریشهکن میشوند که حسناتی چون عدالت اقتصادی، آگاهیبخشی عمومی و مساوات در حقوق شهروندی جایگزین آن شوند.
آیه ۱۱۱ سوره توبه صرفاً درباره جنگ و جهاد فیزیکی نیست، بلکه درباره یک «سبک زندگی» است؛ سبکی که در آن ثروت در خدمت محرومان، قدرت در خدمت عدالت، و جان در راه آرمانهای انسانی هزینه میشود.
جامعهای که در علم و فناوری عقب بماند، نمیتواند فرمان قرآن مبنی بر آمادگی حداکثری را اجرا کند و از منظر فرهنگی، تخصصگرایی و بهروز بودن در ابزارها و رویکردها، بخشی از هویت مؤمن است.
آنچه را که انسان از دست میدهد و یا به آن نمیرسد، از دو حال خارج نیست: یا آن چیز از امور دنیوی است، و یا اخروی. اگر از امور دنیا است که هرگز سزاوار حسرت و اندوه نیست، و اگر هم از امور اخروی است که با وجود تلاش فراوان محقق نگشته است، باید گفت که خداوند متعال، پاداش تلاش برای رسیدن به مقامات معنوی را بیپاسخ نمیگذارد.
مؤمن در نهجالبلاغه، فردی است که با تمام توان در صحنه حاضر است، اما در عین حال میداند که نتیجه در دست او نیست. این پارادوکس ظاهری، در واقع اوج عرفان اجتماعی است.
امام در نامهای به نیروهای دولتی دستور میدهند که حتی در نوشتن مکاتبات اداری، از اسراف در کاغذ و مرکب پرهیز کنند و قلمها را تیز کنند تا سطرها نزدیک به هم باشد.
در نهجالبلاغه، توکل بر خداوند که در آیه ۱۷۳ سوره آل عمران با عبارت «نعم الوکیل» توصیف شده، یک مفهوم ایستا و به معنای دست روی دست گذاشتن نیست.
نامه ۲۶ نهجالبلاغه که از سوی علی بن ابیطالب خطاب به یکی از مأموران جمعآوری زکات صادر شده، بر تقوای الهی، امانتداری و پرهیز از هرگونه خیانت به مردم تأکید دارد؛ آنجا که حضرت تصریح میکند: «بزرگترین خیانت، خیانت به امت است و رسواترین دغلبازی، فریب پیشوایان.»
میخواهی ازدواج کنی یا بچهدار شوی، اما ترس از هزینهها منصرفت کرده؟ بدان این همان «وعدۀ فقر» شیطان است. به «وعدۀ فضل» خدا توکل کن و اقدام کن.
ثبات قدم در نهجالبلاغه، ریشه در معرفت و یقین دارد، امام علی (ع) توضیح میدهند که چرا برخی در برابر دشمن عقبنشینی میکنند؛ زیرا پیوند قلبی آنان با منبع قدرت مطلق سست است.
نهجالبلاغه به عنوان تجلیگاه اندیشههای قرآنی، در جایجای خود به شرح این حقیقت پرداخته است که چگونه صبر و نماز میتوانند به عنوان دو بال پرواز، انسان را از زمینگیری در ابتلائات رهایی بخشد.
امام علی در نهجالبلاغه با تشبیه دل به بدن، بر نیاز قلب انسان به طراوت حکمت تأکید میکنند و هشدار میدهند که دلبستگی به شهوات، جان را از اثرپذیری پند و اندرز محروم میسازد؛ حقیقتی که راه آرامش دل و رهایی از غبار غفلت را نشان میدهد.
بحث تفاوتهای زن و مرد، امروز موضوع بسیاری از پژوهشهای روانشناسی است؛ اما قرنها پیش، در کلمات علی بن ابیطالب در نهج البلاغه به ابعاد جسمی، عاطفی و مسئولیتی این تفاوتها پرداخته شده است. تأکید امام(ع) بر اشتراک در گوهر انسانی، در کنار تمایز در نقشها، تصویری متفاوت از نسبت زن و مرد ارائه میدهد.
از انتخاب یک نام نیک تا تربیت شایسته و آموزش قرآن؛ امام علی در کلامی کوتاه اما عمیق در نهج البلاغه، سه حق اساسی فرزند بر پدر را یادآور میشوند؛ حقوقی که سنگبنای شخصیت و آینده هر انسان را شکل میدهد.
امام علی(ع) در نامه ۶۹ نهجالبلاغه با تأکید بر جایگاه والای نماز جمعه، مسلمانان را از سفر در روز جمعه پیش از اقامه این فریضه نهی میکنند و تنها جهاد در راه خدا یا ضرورتهای اجتنابناپذیر را استثنا میدانند؛ توصیهای که نشاندهنده نقش عبادی و اجتماعی نماز جمعه در تقویت وحدت و همبستگی مسلمانان است.
نهجالبلاغه، گنجینهای از گفتارهای دقیق و حسابشده امیرالمؤمنین علی است که حتی برای غیرمسلمانان نیز الهامبخش است.
امام علی(ع) در عهدنامه مالک اشتر با نگاهی عمیق به فلسفه حکمرانی، حاکمان را از ترجیح خواص بر عموم مردم برحذر میدارد و تأکید میکند که خشنودی تودههای مردم، ضامن استحکام حکومت و نارضایتی آنان عامل سستی و سقوط آن است، حتی اگر خواص و نزدیکان در ظاهر همراه و راضی باشند.