مهدویت؛ محور وحدت | روایت عالم معتزلی درباره امام مهدی(عج)؛ مردم آخرالزمان دور چه کسی جمع می‌شوند؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، شارح سنی نهج‌البلاغه چگونه سخن امیرالمؤمنین(ع) درباره مهدی آخرالزمان را تفسیر کرده است؟

مهدویت از جمله موضوعاتی است که اصل آن در میان شیعه و اهل سنت جایگاهی مهم دارد. اگرچه میان این دو مذهب درباره برخی جزئیات، از جمله نسب حضرت مهدی(عج)، ویژگی‌های ایشان و چگونگی ظهور، تفاوت‌هایی وجود دارد، اما باور به ظهور مهدی در آخرالزمان و برقراری عدالت به دست او، در منابع و میراث روایی مسلمانان مطرح شده است.

همین اشتراک اعتقادی می‌تواند مهدویت را به یکی از ظرفیت‌های مهم برای گفت‌وگو و همدلی میان مسلمانان تبدیل کند؛ موضوعی که در سخنان امیرالمؤمنین(ع) نیز نشانه‌هایی از آن دیده می‌شود.

بنابر روایت تسنیم، در نهج‌البلاغه، از امیرالمؤمنین(ع) عبارتی درباره حوادث آینده و گرد آمدن مردم پیرامون پیشوایی دینی نقل شده است:

«فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ ضَرَبَ یَعْسُوبُ الدِّینِ بِذَنَبِهِ، فَیَجْتَمِعُونَ إِلَیْهِ کَمَا یَجْتَمِعُ قَزَعُ الْخَرِیفِ»

«پس هنگامی که چنین زمانی فرا رسد، یعسوبِ دین با دم خود بر زمین می‌زند و آنان گرد او جمع می‌شوند، همان‌گونه که تکه‌ابرهای پراکنده پاییزی گرد هم می‌آیند.»

(نهج البلاغة، للصبحی صالح، ص ۵۱۷)

ابن‌ابی‌الحدید: این سخن درباره مهدی آخرالزمان است

نکته قابل توجه درباره این روایت آن است که ابن‌ابی‌الحدید، عالم معتزلی و شارح مشهور نهج‌البلاغه، آن را از جمله اخبار مربوط به حوادث آینده دانسته و ارتباط آن با مهدی آخرالزمان را مورد تصریح قرار داده است.

او درباره این سخن امیرالمؤمنین(ع) می‌نویسد:

«و هذا الخبر من أخبار الملاحم التی کان یخبر بها علیه السلام، وهو یذکر فیه المهدی الذی یوجد عند أصحابنا فی آخر الزمان»

بر اساس توضیح ابن‌ابی‌الحدید، این روایت از اخبار مربوط به حوادث آینده‌ای است که امیرالمؤمنین(ع) از آنها خبر داده و در آن از مهدی یاد شده است؛ شخصیتی که به اعتقاد او، در آخرالزمان ظهور خواهد کرد.

این برداشت از سوی یک شارح غیرامامی نهج‌البلاغه، از این جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد سخن امیرالمؤمنین(ع) درباره «یعسوب الدین» تنها در محدوده یک برداشت خاص مذهبی فهم نشده و ابن‌ابی‌الحدید نیز آن را با مسئله مهدی آخرالزمان مرتبط دانسته است.

«یعسوب الدین»؛ پیشوایی که مردم گرد او جمع می‌شوند

ابن‌ابی‌الحدید در ادامه، درباره تعبیر «یعسوب الدین» نیز توضیحاتی ارائه می‌کند. به اعتقاد او، سید رضی در بیان معنای این واژه سخن درستی گفته و مقصود از آن، «سید بزرگ و صاحب اختیار امور مردم» است.

واژه «یعسوب» در اصل برای پیشوا و بزرگ زنبورها به کار می‌رود و از همین معنا، برای اشاره به رهبر و پیشوای مردم نیز استفاده شده است.

بنابراین، تعبیر «یعسوب الدین» در سخن امیرالمؤمنین(ع) اشاره به یک شخصیت معمولی ندارد؛ بلکه از پیشوایی سخن می‌گوید که جایگاهی دینی و اجتماعی دارد و در شرایطی خاص، مردم پیرامون او گرد خواهند آمد.

این بخش از روایت، زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که در کنار تعبیر دیگری که امیرالمؤمنین(ع) در ادامه به کار برده است، قرار گیرد؛ یعنی «قَزَعُ الْخَرِیف».

چرا مردم به «ابرهای پراکنده پاییزی» تشبیه شده‌اند؟

«قَزَعُ الخریف» تعبیر دیگری است که در این روایت توجه شارحان را به خود جلب کرده است.

ابن‌ابی‌الحدید درباره «قزع» توضیح می‌دهد که این واژه به تکه‌های نازک و پراکنده ابر گفته می‌شود و لزوماً به این معنا نیست که این ابرها فاقد آب باشند.

از این رو، تشبیه مردم به «قزع خریف» بیشتر ناظر به پراکندگی آنان و سپس جمع شدنشان است.

بر اساس این برداشت، افرادی که در ابتدا از یکدیگر فاصله دارند و هر کدام در جهتی قرار گرفته‌اند، با ظهور و حضور این پیشوا، مسیر مشترکی پیدا می‌کنند و پیرامون او گرد می‌آیند.

در واقع، تصویر ارائه‌شده در روایت، تصویر گروه‌هایی پراکنده است که در نهایت به یک نقطه مشترک می‌رسند؛ نقطه‌ای که در سخن امیرالمؤمنین(ع) با تعبیر «یعسوب الدین» از آن یاد شده است.

پیوند روایت با باور امامیه درباره حضرت مهدی(عج)

اهمیت شرح ابن‌ابی‌الحدید زمانی بیشتر می‌شود که او میان این روایت و باور امامیه درباره حضرت مهدی(عج) ارتباط برقرار می‌کند.

او حتی این احتمال را مطرح می‌کند که مهدی در آغاز قیام و حرکت خود با شرایطی آشفته و پراکنده مواجه باشد، اما در ادامه، حکومت او استقرار پیدا کند و امور سامان یابد.

بنابراین، هرچند ابن‌ابی‌الحدید در برخی جزئیات مربوط به مهدویت با دیدگاه امامیه تفاوت دارد، اما اصل ارتباط این سخن امیرالمؤمنین(ع) با مهدی آخرالزمان را مورد توجه قرار داده است.

این مسئله نشان می‌دهد که یک عالم معتزلی و شارح غیرامامی نهج‌البلاغه نیز هنگام تفسیر این سخن، آن را در چارچوب بحث مهدویت و آینده امت اسلامی مورد بررسی قرار داده است.

مهدویت؛ نقطه‌ای مشترک برای گفت‌وگوی مسلمانان

از این منظر، مهدویت را نمی‌توان صرفاً موضوعی محدود به یک مذهب دانست. اصل اعتقاد به مهدی و ظهور او در آخرالزمان، در میراث اسلامی جایگاه قابل توجهی دارد و می‌تواند زمینه‌ای برای گفت‌وگو میان شیعه و اهل سنت فراهم کند.

سخن امیرالمؤمنین(ع) درباره پیشوایی است که در شرایطی خاص، مردم پراکنده گرد او جمع می‌شوند و نکته قابل توجه آنکه ابن‌ابی‌الحدید نیز این روایت را با مهدی آخرالزمان مرتبط دانسته است.

چنین میراث مشترکی می‌تواند به جای برجسته کردن اختلافات، توجه مسلمانان را به مفاهیم مشترکی همچون عدالت، رهبری دینی، آینده امت اسلامی و انتظار برای برقراری عدالت معطوف کند.

مهدویت، از این زاویه، می‌تواند نه فقط یک بحث اعتقادی، بلکه بستری برای بازخوانی اشتراکات مسلمانان و تقویت گفت‌وگو و همدلی میان آنان باشد.